Harðar deilur eru komnar upp milli Kára Stefánssonar, stofnanda Íslenskrar erfðagreiningar, og fyrirtækisins sem hann stýrði um áratugaskeið. Kári segir rangt að þróun nýs þyngdarstjórnunarlyfs bandaríska lyfjarisans Amgen hafi hafist með uppgötvun íslenskra vísindamanna. Íslensk erfðagreining hafnar því alfarið að hafa farið með ósannindi og segir íslenskar erfðarannsóknir hafa lagt mikilvægan grunn að þróun lyfsins.

Deilurnar hófust í kjölfar umfjöllunar Bloomberg um nýtt þyngdarstjórnunarlyf Amgen, MariTide, sem er í klínískri þróun. Í umfjölluninni var fjallað um rannsóknir Íslenskrar erfðagreiningar á erfðaefni nærri 200 þúsund Íslendinga og hvernig þær hefðu nýst við þróun lyfsins.

Kári Stefánsson, stofnandi og fyrrverandi forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, mótmælti þessari framsetningu harðlega í Morgunútvarpi Rásar 2 mánudaginn 9. nóvember.

„Við gerðum enga slíka uppgötvun“

Kári sagði að Íslensk erfðagreining hefði ekki átt þátt í því að hefja þróunarverkefnið.

„Við gerðum enga slíka uppgötvun. Við höfðum ekkert með byrjun á þessu prógrammi að gera,“ sagði hann í viðtalinu.

Að hans sögn komu vísindamenn fyrirtækisins að verkefninu síðar, þegar Amgen leitaði svara við tilteknum erfðafræðilegum spurningum.

Kári sagði að vísindamenn Íslenskrar erfðagreiningar hefðu lagt fram gagnlegar upplýsingar sem studdu ákvörðun Amgen um hvaða líffræðilega ferli skyldi hafa áhrif á með lyfinu.

Það væri hins vegar allt annað en að hafa uppgötvað grundvöll lyfsins eða átt frumkvæði að þróun þess.

Segir ósannindi geta grafið undan trúverðugleika

Kári gekk lengra og gagnrýndi það sem hann taldi ranga framsetningu á vísindalegum uppruna lyfsins.

Hann sagði að ef fyrirtæki eignaði sér uppgötvun sem það hefði ekki gert gæti slíkt grafið undan trúverðugleika þess.

Kári taldi jafnframt að trúverðugleiki Íslenskrar erfðagreiningar gæti beðið hnekki ef fyrirtækið gerði meira úr framlagi sínu en efni stæðu til.

Hann tók þó fram að Amgen væri öflugt lyfjafyrirtæki sem hefði þróað mörg góð lyf. Hann sagðist einnig telja MariTide geta orðið gott lyf.

Íslensk erfðagreining hafnar ásökununum

Íslensk erfðagreining brást við ummælum Kára síðdegis 9. nóvember og hafnaði því að fyrirtækið hefði farið með ósannindi eða rangfært staðreyndir um framlag vísindamanna sinna.

Fyrirtækið bendir á að vísindamenn þess hafi árið 2010 verið hluti af alþjóðlegum rannsóknarhópi sem sýndi fram á tengsl GIPR-próteinsins við líkamsþyngd manna.

Samkvæmt yfirlýsingu fyrirtækisins hafi niðurstöður rannsókna á erfðaefni manna styrkt vísindalegar forsendur fyrir þróun MariTide.

Íslensk erfðagreining segir jafnframt að hvergi hafi verið fullyrt í Bloomberg-greininni að vísindamenn fyrirtækisins hefðu fyrstir uppgötvað tengsl GIPR-próteinsins við líkamsþyngd.

Þar liggur eitt helsta ágreiningsefnið: Kári gagnrýnir þá hugmynd að íslenskar erfðarannsóknir hafi verið upphaf þróunar lyfsins, en fyrirtækið leggur áherslu á að rannsóknir þess hafi verið mikilvægt vísindalegt framlag.

Hvað verður um erfðagögn Íslendinga?

Deilurnar hafa einnig beint athyglinni að varðveislu og notkun erfðagagna Íslendinga.

Amgen keypti Íslenska erfðagreiningu árið 2012 og hefur síðan nýtt rannsóknarstarf fyrirtækisins í lyfjaþróun.

Kári lýsti áhyggjum af því að stórt erlent fyrirtæki hefði yfirráð yfir umfangsmiklum upplýsingum um erfðafræði Íslendinga.

Íslensk erfðagreining áréttaði hins vegar í yfirlýsingu sinni að sérstakar reglur giltu um meðferð gagnanna.

Samkvæmt fyrirtækinu er vinnsla þeirra háð leyfi Vísindasiðanefndar, að fenginni umsögn Persónuverndar, og vinnsla persónugreinanlegra gagna fer eingöngu fram í húsnæði fyrirtækisins við Sturlugötu í Reykjavík.

Fyrirtækið segist leggja ríka áherslu á örugga varðveislu upplýsinganna.

Deilt um uppruna vísindalegrar uppgötvunar

MariTide er ætlað að keppa á ört vaxandi markaði þyngdarstjórnunarlyfja. Lyfið er enn í klínískri þróun og hefur ekki fengið almennt markaðsleyfi.

Samkvæmt fyrri umfjöllun RÚV stefnir Amgen að markaðssetningu árið 2028, en slíkt er háð niðurstöðum rannsókna og samþykki lyfjayfirvalda.

Deilurnar snúast því ekki fyrst og fremst um hvort lyfið virki, heldur hver hafi lagt vísindalegan grunn að þróun þess og hvernig framlag íslenskra vísindamanna sé kynnt almenningi.

Ekki liggur fyrir óháð niðurstaða um hvort framsetning Bloomberg eða Amgen hafi verið villandi.

Málið vekur jafnframt spurningar um eignarhald, vörslu og nýtingu íslenskra erfðagagna þegar rannsóknarfyrirtæki starfa undir stjórn alþjóðlegra lyfjarisa.

Fréttin.is fjallaði áður um Epstein-skjölin og erfðaupplýsingar Íslendinga

Í febrúar síðastliðnum fjallaði Fréttin.is um gögn úr Epstein-skjalasafninu þar sem fram kom að Jeffrey Epstein hefði rætt erfðaupplýsingar Íslendinga á fundi á Jómfrúareyjum árið 2012.

Í umfjölluninni var einnig greint frá samskiptum sem tengdust Íslenskri erfðagreiningu á árunum 2010 og 2011.

Í desember 2012, skömmu eftir umræddan fund, tilkynnti bandaríska lyfjafyrirtækið Amgen kaup á Íslenskri erfðagreiningu fyrir 415 milljónir Bandaríkjadala.

Í ljósi þessarar fyrri umfjöllunar vekja nýjustu ummæli Kára Stefánssonar um yfirráð erlendra fyrirtækja yfir erfðaupplýsingum Íslendinga sérstaka athygli.

Fyrirspurn send til Íslenskrar erfðagreiningar

Ritstjórn Fréttin.is hefur sent Íslenskri erfðagreiningu skriflega fyrirspurn vegna nýjustu deilna um erfðagögn Íslendinga og fyrri upplýsinga úr Epstein-skjalasafninu.

Meðal annars er óskað svara við því hvort bandaríska móðurfélagið Amgen hafi aðgang að erfðagögnum Íslendinga, hvort fyrri yfirlýsingar um takmarkanir á slíkum aðgangi séu enn í gildi og hvort fyrirtækið hafi kannað upplýsingar um möguleg samskipti Jeffrey Epstein eða samstarfsaðila hans við Íslenska erfðagreiningu.

Einnig er óskað upplýsinga um hvort vitað sé um einhver tengsl Epstein við kaup Amgen á fyrirtækinu árið 2012 og hvernig íslensk erfðagögn hafi verið nýtt við þróun lyfsins MariTide.

Fréttin.is mun greina frá svörum fyrirtækisins þegar þau berast.

Sjá fyrri umfjöllun: Epstein gaf upplýsingar um blóð og erfðamengi Íslendinga á Jómfrúareyjum