El Salvador hefur sent ríflega tvö þúsund hermenn til Haítí til að berjast við glæpagengi, eftir að fjórir salvadorskir flugvirkjar sem störfuðu með öryggissveit á vegum Sameinuðu þjóðanna hurfu í fyrirsátri 18. október. Nayib Bukele, forseti El Salvador, hefur sagt að meira en 2.000 hermenn hafi verið sendir til landsins frá því um miðjan október. The Guardian greindi frá stöðunni í dag.
Margir Haítíbúar hafa fagnað herliðinu og þúsundir gengu um götur Port-au-Prince 17. nóvember til að styðja Bukele. Jafnframt hafa mannréttindasamtök og Sameinuðu þjóðirnar varað við því að hernaðaraðgerðir geti ógnað óbreyttum borgurum. Langstærsti hluti nýja salvadorska liðsins starfar utan umboðs öryggissveitar SÞ. Bukele sagði í lok október að ríkisstjórn hans bæri 90 prósent af kostnaðinum, samkvæmt Reuters.
Fjórir flugvirkjar hurfu
Fjórir flugvirkjar úr flugher El Salvador, sem störfuðu með Gang Suppression Force (GSF), fjölþjóðlegri öryggissveit með umboð öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, hurfu 18. október eftir fyrirsát vopnaðra hópa í Croix-des-Bouquets, í jaðri höfuðborgarinnar. Enginn glæpahópur hefur lýst yfir ábyrgð, samkvæmt BBC, og afdrif mannanna voru enn óljós um miðjan nóvember.
Bukele kynnti sendinguna fyrst sem björgunaraðgerð, en sagði jafnframt að hermennirnir myndu styðja baráttuna gegn glæpagengjum. Öryggisstarfsmaður sagði Reuters 29. október að um 2.000 salvadorskir hermenn væru þá komnir til Haítí, og tvær heimildir töldu að þak yrði sett við 2.500 í bili. AP og átakagagnagrunnurinn ACLED hafa síðar talað um um 2.500 hermenn.
Flestir utan umboðs Sameinuðu þjóðanna
GSF tók við af fyrri fjölþjóðasveit sem Kenía veitti forystu. Öryggisráðið samþykkti nýju sveitina haustið 2025 og framlengdi umboð hennar í september 2026 um sex mánuði, til 31. mars 2027. Henni er ætlað að vera um 5.500 manns, en raunverulegur fjöldi hefur verið talsvert undir því, samkvæmt SÞ.
Stéphane Dujarric, talsmaður aðalritara SÞ, sagði í byrjun nóvember að aðeins um 200 salvadorskir liðsmenn á Haítí féllu undir umboð GSF og eftirlit SÞ. Langstærsti hluti viðbótarliðsins starfaði utan sveitarinnar. Dujarric kallaði sendinguna tvíhliða mál milli Haítí og El Salvador, og minnti á að allar öryggisaðgerðir yrðu að rúmast innan þjóðaréttar og mannréttinda. Fréttastofa SÞ og Miami Herald greindu frá orðum hans.
Lagalegur grundvöllur viðbótarliðsins var óljós fyrstu vikurnar. Um miðjan nóvember tilkynnti framkvæmdarvaldið á Haítí að ráðherraráðið hefði samþykkt samstarfssamning við El Salvador. Euronews greindi frá því, með vísan til AFP. Fullur texti samningsins virðist ekki hafa verið birtur. Amnesty International hafði skorað á bæði ríkin að gera samninginn opinberan og skýra hver stjórnaði liðinu, hvaða reglur giltu um valdbeitingu og hvernig hægt væri að kæra meint brot.
Alix Didier Fils-Aimé, forsætisráðherra bráðabirgðastjórnar Haítí, hefur sagt að erlendu sveitirnar starfi til stuðnings haítískum yfirvöldum, ekki til að leysa ríkið af hólmi. Félix Ulloa, varaforseti El Salvador, sagði um miðjan nóvember að hermennirnir myndu hverfa þaðan þegar flugvirkjarnir fjórir fyndust, „því þetta er ekki hernámssveit, við erum ekki þar til að dvelja.“ Hann sagði jafnframt að ríkisstjórnin svaraði „ávarpi um hjálp frá haítísku þjóðinni og stjórnvöldum,“ sem The Guardian telur benda til þess að verkefnið geti orðið lengra.
Höfuðborgin lengi undir yfirráðum gengja
Glæpagengi, mörg þeirra í bandalaginu Viv Ansanm, hafa árum saman ráðið yfir stórum hlutum Port-au-Prince og haldið uppi ofbeldi, fjárkúgun, mannránum og kynferðisofbeldi. Sérfræðinganefnd öryggisráðsins áætlaði á þessu ári að yfirráðasvæði gengjanna í höfuðborgarsvæðinu hefði minnkað úr um 85 prósentum í um 70 prósent, meðal annars eftir aðgerðir haítískra yfirvalda, en staðan er viðkvæm. Haítí er undir bráðabirgðastjórn og leiðtogar landsins hafa frá 2022 kallað eftir alþjóðlegum stuðningi gegn gengjunum, samkvæmt Reuters.
Fólksflutningastofnun Sameinuðu þjóðanna (IOM) taldi í ágúst tæplega 1,5 milljónir manna á flótta innanlands, eða um 13 prósent íbúa. Skrifstofa mannréttindastjóra SÞ (OHCHR) hefur skráð 4.595 látna og 2.050 slasaða vegna vopnaðs ofbeldis frá áramótum til 31. október. Volker Türk, mannréttindastjóri SÞ, skoraði 17. nóvember á allar innlendar og erlendar öryggissveitir, hvort sem þær starfa innan GSF eða utan, að vernda almenning og beita banvænu valdi aðeins sem síðasta úrræði.
Haítíska lögreglan, her landsins, GSF og einkarekið öryggisfyrirtæki, sem Reuters og fleiri tengja við Bandaríkjamanninn Erik Prince, hafa einnig starfað gegn gengjunum. Það er aðskilið frá salvadorska herliðinu.
Fögnuður, árangur og áhyggjur
Bukele tilkynnti 12. nóvember að haítísk lögregla og her, sérstök verkefnasveit stjórnvalda og salvadorskar sérsveitir hefðu endurheimt Sylvio Cator-leikvanginn, þjóðarleikvang Haítí, sem gengi höfðu haft á valdi sínu í meira en tvö ár. Hann sagði að leikvangurinn yrði notaður sem bækistöð og að sveitirnar hefðu „yfirhöndina á vettvangi.“ The Haitian Times gat þá ekki staðfest sjálfstætt allar upplýsingar um aðgerðina, þar á meðal fullyrðingu Bukele um mannabein inni á leikvanginum.
Í göngunni 17. nóvember voru bornir spjöld á borð við „Takk, Bukele“ og „Lengi lifi Bukele,“ samkvæmt AFP. Sumir viðmælendur The Guardian sögðu vonina hafa kviknað á ný, og að svæði sem áður voru lokuð væru nú fær. Aðrir óttuðust að sóknin gæti aukið á óstöðugleikann, og að erfitt yrði að greina á milli gengismanna og almennra íbúa.
ACLED sagði í byrjun nóvember að áætlað manntjón í aðgerðum eftir komu salvadorska liðsins væri þegar komið yfir hundrað, þar af að minnsta kosti 26 óbreyttir borgarar. Lögreglan á Haítí sagði síðar, samkvæmt The Guardian, að starfsmenn hennar hefðu drepið að minnsta kosti 34 meinta glæpamenn í aðgerð nálægt leikvanginum. Amnesty og OHCHR hafa minnt á að slíkar aðgerðir verði að rúmast innan mannréttindareglna.
Aðgerðirnar eru jafnframt prófsteinn á aðferðir Bukele, sem náði miklum vinsældum heima fyrir með harkalegri sókn gegn glæpagengjum frá 2022. The Guardian skrifar að ríflega 90.000 Salvadorarbúar hafi verið fangelsaðir og að morðtíðni hafi hrunið, en jafnframt að þúsundir saklausra hafi verið vistaðir án tilhlýðilegrar málsmeðferðar og að El Salvador hafi nú hæsta fangelsishlutfall í heimi miðað við höfðatölu. Reuters nefnir að þetta sé fyrsta stóra erlenda próf aðferða hans. Forsetakosningar eru fram undan í El Salvador í febrúar.