Tilfellum átraskana meðal ungra kvenna hefur fjölgað undanfarin misseri á Íslandi og er sú yngst sem greinst hefur aðeins níu ára gömul. Eitt af vandamálunum á Íslandi er að börn og ungmenni eru ekki gripin fyrr en sjúkdómurinn er kominn á mjög alvarlegt stig. Kerfið í raun býður ekki uppá snemmbúið inngrip. Þessu vill Elín Vigdís breyta og setja á stokk fyrsta stigs úrræði að nýsjálenskri fyrirmynd.
Hér skal tekið fram að í þessu innslagi fjallað um sjálfsvíg. Fólki með sjálfsvígshugsanir er bent á upplýsingasíma heilsugæslunnar s.1700, netspjallið heilsuvera.is, Hjálparsíma Rauða krossins s.1717, á netspjallið 1717.is og á Píeta símann s. 552-2218.
„Til að komast í meðferð þá ertu orðinn mjög veikur. Það eru biðlistar eftir þjónustu og það er bara þriðja stigs meðferð á spítala,“ segir Elín Vigdís. „Það er gat í þessari þjónustu og það er ekki í lagi.“
„Það er svo ótrúlega margt hægt að gera fyrr. Ég er að reyna að búa til meðferð sem er ekkert ósvipuð og meðferð vegna fíknivanda,“ segir hún. „Þetta er valdeflandi úrræði.“
Vill fólk á fyrri stigum nokkuð hjálp?
„Það er bæði mikil skömm og mikil vanþekking um hvernig þessi veikindi birtast og af hverju fólk þróar þau með sér. Ef það veit betur að það er komið í ógöngur varðandi mat og það fær fullorðna aðila eða fyrirmyndir þeirra til að útskýra hvað er heilbrigt og ekki heilbrigt þá er miklu líklegra að þú getir talað við einhvern.“
„Þó svo að manneskja sem er eldri en 18 ára vilji ekki leita sér aðstoðar, það er ekki margt hægt að gera í því. En þegar það eru börn sem eru að glíma við átröskun þurfum við sem samfélag að grípa inní miklu fyrr,“ segir Elín Vigdís og bætir við að skólahjúkrunarfræðingar og aðilar innan íþróttafélaga þurfi að vera vakandi fyrir einkennum átraskana.
Átröskun sést ekki alltaf utan á fólki
En hver eru einkennin?
„Þau merki sem maður reynir að vera vakandi fyrir eru ekki endilega breyting á líkamsvexti. Það getur verið þannig að fólk þyngist eða léttist mikið. Það er breyting á hegðun og líðan í tengslum við mat og útlit og líkamsmynd. Margir eru farnir að einangra sig þegar þeir borða eða forðast matmálstíma. Það er meiri kvíði, þunglyndi. Þráhyggjutend hugsun í kringum mat. Önnur sjálfsskaðahegðun. Átröskunin er líka birtingarmyndin. Það er birtingarmyndin af einhverju öðru,“ segir Elín Vigdís.
„Við viljum ekki sjá börn veikjast yngri og yngri og yngri. Þetta eru svo alvarleg veikindi og þau geta verið lífshættuleg og þau geta verið skaðleg á svo ótrúlega margan hátt,“ segir Elín Vigdís og bætir við að átröskun sé bjargráð sem hjálpar fólki tímabundið að glíma við undirliggjandi vanda. „Þetta er leið sem fólk getur notað til að róa taugakerfið og það virkar. Annað hvort að borða mikið eða borða lítið eða vera með losunarhegðun.“
Elín Vigdís vill að við sem samfélag skoðum hvað það er í umhverfi barna og ungmenna sem lætur þeim líða það illa að þau þurfi að deyfa sig með mat. Þar spila samfélagsmiðlar stórt hlutverk.
„Mér finnst ástæða til að skoða hjá stjórnvöldum að banna samfélagsmiðla fyrir yngri en sextán ára.“
Við þurfum ekki að vera í stríði við tímann
Elín Vigdís vill ögra kerfinu og staðalímyndum heimsins. Hún vill bjóða kerfinu birginn. Kerfinu sem segir okkur að það sé gott að vera mjór og vont að vera feitur. Kerfinu sem segir að hrukkur séu ljótar og slitför ógeðsleg.
„Það er allt í lagi að vera sætasta útgáfan af sér og hugsa vel um sig en þitt virði er ekki háð því hvernig þú lítur út. Hvernig þú fæðist inn í heiminn. Við þurfum ekki að vera í stríði við tímann til að vera ásættanleg. Og fyrir hvern erum við að gera þetta?“ spyr hún af fullri einlægni. Elín Vigdís glímdi sjálf við átröskun og var komin í lífshættu um tvítugsaldurinn.
„Þetta deyfði kvíða. Ég var eins og sumar erkitýpur anorexíusjúklinga með mikla fullkomnunaráráttu og lágt sjálfsmat á þessum tíma. Ég vildi líta út fyrir að vera í góðu lagi og með stjórn á öllu og þetta gaf mér mikla stjórn,“ segir Elín Vigdís, sem fór í meðferð í Kanada. Á þeim tíma var hún algjörlega búin að týna sér sjálfri. En hún gaf meðferðinni séns og fann sjálfa sig á ný. Nú hjálpar hún öðru fólki sem glímir við átröskun.
Átröskun er einræðisherra
En hvernig myndi hún lýsa hugarheim þess sem er að glíma við átröskun?
„Átröskunin er eins og hugsanir sem að þú eltir. „Þú ert ekki nógu góð, gerðu betur“. Harður húsbóndi. En umbunar þér líka: „Flott hjá þér, þú ert örugglega með algjöra stjórn á þessum aðstæðum.“ Þetta er eins og einræðisherra í hausnum á þér sem þú eltir og þú færð stanslausa viðurkenningu. Stanslausa stjórntilfinningu. Um leið ertu ekki að hugsa um eitthvað sem er virkilega erfitt hjá þér. Það er kannski eitthvað erfitt búið að gerast í lífinu þínu eða í gangi í lífinu þínu, erfið sambönd, andlát, geðræn veikindi, alkóhólismi eða eitthvað og þú færð smá pásu frá því því þú ert af þráhyggju að hugsa um þetta. Svo eignast þetta þig,“ segir Elín Vigdís. „Átröskunin vill ekki að þú sért róleg, í góðu jafnvægi eða í núvitund eða hlæjandi. Húmor er algjör óvinur átröskunarinnar. Það er ekkert fyndið. Það er allt alvarlegt. Þannig að það er hægt að skora á þessa hluti með flippi, gleði og léttleika og tengslum.“
Eitt af því sem ýtti undir átröskun Elínar Vigdísar var að hún fékk mikið af jákvæðum athugasemdum varðandi útlitið þegar hún var fárveik. Hún segir slíkar athugasemdir varasamar.
„Ég myndi ekki hrósa fólki fyrir að grennast yfir höfuð út af því að fólk getur grennst af milljónum ástæðum,“ segir hún. En hvað með fyrir og eftir myndir á samfélagsmiðlum?
„Ógeðslega pirrandi!“ segir hún og hlær. „Það er eins og það sé ótrúlega mikið afrek eða það besta sem þú getur gert er að grennast eða að verða öðruvísi.“
Ísland í dag settist niður með Elínu Vigdísi og ræddi um alvarlega stöðu meðferðarúrræða er varðar átröskun á Íslandi, úrræðið sem hún er með í smíðum og hennar sögu. Ekki missa af þessu innslagi sem er hægt að horfa á hér fyrir neðan:
