Erna Bjarnadóttir skrifar:
Í janúar 2010, þegar þjóðaratkvæðagreiðslan um Icesave-lögin var fram undan, leitaði Samband ungra sjálfstæðismanna til umboðsmanns Alþingis. Tilefnið voru ummæli sem þáverandi fjármálaráðherra hafði látið falla í útvarpsviðtali um að ríkissjóður myndi greiða fyrir kynningu á rökum ríkisstjórnarinnar, auk óháðs kynningarefnis. Sambandið óskaði eftir því að umboðsmaður tæki að eigin frumkvæði til skoðunar hvort ráðherra væri heimilt að verja opinberu fé með þessum hætti. Erindið og svar umboðsmanns í máli nr. 5895/2010.
Í svarbréfi sínu 8. febrúar sama ár setti Róbert Spanó, þá settur umboðsmaður Alþingis, fram skýrt viðmið. Kynningarefni stjórnvalda ætti að vera eins hlutlægt og kostur væri. Ef opinbert fé væri notað til að kynna aðallega þau sjónarmið sem lágu að baki samþykkt þingmeirihlutans þyrfti jafnframt að gera andstæðum sjónarmiðum sem fram höfðu komið á Alþingi sambærileg skil. Umboðsmaður taldi á þessu stigi ekki tilefni til að hefja frumkvæðisathugun. Þá lágu hvorki fyrir upplýsingar um hvort slíkt efni hefði verið birt né hvernig fjármögnun þess yrði háttað. Bréf umboðsmanns, II. og III. kafli.
Hvað eiga atkvæðagreiðslurnar sameiginlegt?
Icesave-atkvæðagreiðslan fór fram samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar. Atkvæðagreiðslan um aðildarviðræður við Evrópusambandið 29. ágúst 2026 fór fram samkvæmt þingsályktun á grundvelli kosningalaga. Róbert Spanó sótti viðmiðið um hlutlæga kynningu til almennrar reglu stjórnsýsluréttar, réttmætisreglunnar, sem krefst þess að athafnir stjórnvalda byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Í báðum tilvikum vaknar því sama spurning um kynningu á vegum stjórnvalda fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvaða skil voru gerð þeim andstæðu sjónarmiðum sem fram höfðu komið á Alþingi? Bréf umboðsmanns og þingsályktunartillagan og greinargerð.
Hvaða sjónarmið kynnti utanríkisráðuneytið?
Þann 24. júlí 2026 birti utanríkisráðuneytið á vef sínum grein Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, „Aðildarviðræður eru samningaviðræður“, sem birst hafði á Vísi daginn áður. Þar rakti ráðherra samningsmarkmið úr nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar og lýsti þeim sem skýrri pólitískri leiðsögn fyrir viðræðurnar. Niðurstaða hennar var að já opnaði á tækifæri en nei lokaði þeim dyrum. Grein ráðherra á vef utanríkisráðuneytisins.
Í meðferð sömu þingsályktunartillögu, 516. máls á 157. löggjafarþingi, hafði fyrsti minni hluti utanríkismálanefndar fært rök fyrir annarri leið. Að hans mati þjónaði það hagsmunum Íslands betur að efla samstarf við nágrannaríkin og fjölga fríverslunarsamningum. Hann nefndi sérstaklega samstarf við Færeyjar og Grænland og taldi að þeim tíma, mannafla og fjármunum sem færu í aðildarviðræður væri betur varið í að byggja upp samstarf á Norður-Atlantshafi. Þar lágu fyrir efnisleg rök fyrir því að hefja viðræður ekki á ný. Nefndarálit fyrsta minni hluta, þingskjal 1194.
Á sérstakri upplýsingasíðu ráðuneytisins var í nokkrum málsgreinum farið yfir hvað tæki við ef þjóðin segði já. Svarið við því hvað gerðist ef þjóðin segði nei var ein setning. Þá yrðu viðræður ekki teknar upp aftur. Í því efni ráðuneytisins sem farið var yfir við vinnslu þessarar greinar fannst engin sambærileg umfjöllun um rökin fyrir því að velja þann kost. Upplýsingasíða utanríkisráðuneytisins.
Ráðuneytið hefði getað rakið á upplýsingasíðunni hvers vegna fyrsti minni hluti taldi nánara samstarf við nágrannaríkin og frekari fríverslun þjóna hagsmunum Íslands betur en að stefna að aðild að Evrópusambandinu. Kjósendur hefðu þá getað metið þá kosti samhliða þeim tækifærum sem ráðherra taldi felast í því að hefja aðildarviðræður á ný.
Utanríkisráðherra var í fullum rétti til að færa rök fyrir jái á Vísi. Þegar utanríkisráðuneytið birti grein hennar á eigin vef gerði það rökin fyrir jái að hluta af eigin kynningu fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þar reynir á viðmiðið sem Róbert Spanó setti fram í Icesave-bréfinu. Hvar í eigin kynningarefni gerði utanríkisráðuneytið rökum fyrir nei sambærileg skil?
Höfundur er hagfræðingur