Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra birti í fyrradag frumvarpsdrög þar sem boðuð er hertari löggjöf gegn skipulagðri brotastarfsemi. Breytingarnar felast meðal annars í þyngri refsingu, lengra gæsluvarðhaldi og að lögreglu verði heimilt að ráðast í rannsóknaraðgerðir áður en dómari hefur veitt leyfi. Þá megi lögregla bíða í allt að sex vikur áður en hún afhendir verjendum gögn.
Þegar lögregla vill ráðast í sérstakar aðgerðir, svo sem húsleit eða hlerun, þarf hún í dag að bíða eftir því að dómstólar veiti þeim sérstakt leyfi í formi rannsóknarúrskurðar.
En samkvæmt frumvarpsdrögum í samráðsgátt á að gefa lögreglu heimild til að ráðast í slíkar aðgerðir áður en heimild fæst frá viðhlítandi dómstól, ef málið er brýnt. Þá megi jafnvel leggja fram beiðni um að ráðast í slíka aðgerð tveimur dögum eftir að hún hófst.
„Ef brýn hætta er á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum er heimilt að grípa til aðgerða án tafar. Ákvörðun um rannsóknaraðgerð er tekin af ákæranda og skal krafa lögð fram fyrir héraðsdóm svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en 48 klst. eftir að aðgerð hófst. Fallist dómari ekki á kröfuna skal aðgerð þegar í stað hætt og öllum upplýsingum og gögnum sem aflað hefur verið með henni eytt,“ segir meðal annars í frumvarpsdrögum ráðherrans.
Aðför að réttaröryggi almennings
Ljóst er að um nokkuð viðamiklar breytingar á heimildum lögreglu er að ræða og Vísir ákvað því að bera þær undir þá sem mesta reynslu hafa af því að eiga við lögregluna, verjendur í sakamálum.
„Eigum við ekki að leyfa þessu góða fólki að læra á þær heimildir sem það er með nú þegar, áður en það er farið að veita þeim auknar heimildir?“ spyr Vilhjálmur Hans Vilhjálmsson, í stuttu samtali við blaðamann.
Þá segist hann telja boðaðar breytingar aðför að réttaröryggi almennings og bendir á að heimildir lögreglu nái til allra, ekki bara þeirra sem sannanlega brjóta af sér.
„Eins og gerðist í bankahruninu, gilda þessar heimildir gagnvart öllum. Þær gilda ekki bara gagnvart þeim sem fólk almennt séð heldur að megi beita órétti. Þetta eru almennar heimildir sem, í ljósi tíðarandans hverju sinni, beinast gegn öllum,“ segir hann og vísar í hljómsveitina Manic Street Preachers, sem söng eftirminnilega If You Tolerate This Your Children Will Be Next. (í. Ef þú lætur þetta yfir þig ganga verða börnin þín næst).
Lögregla misnoti gæsluvarðhald nú þegar
Sveinn Andri Sveinsson segir varðandi boðaða tvöföldun á hámarkslengd gæsluvarðhalds án útgáfu ákæru, úr 12 vikum í sex mánuði, að það hafi sýnt sig á þeim rúmu þrjátíu árum sem hann hefur sinnt verjendastörfum að lögregla hafi ávallt tilhneigingu til þess að misnota gæsluvarðhaldsúrræðið.
„Það liggur fyrir að gæsluvarðhald, sérstaklega einangrun, hefur varanleg áhrif á andlega líðan sakborninga. Ég leyfi mér að setja það framar í forganginn en það hversu hratt lögregla getur unnið í málum.“
Fleira undir en rannsóknarhagsmunir lögreglu
Þá segir hann varðandi boðaða heimild lögreglu til að ráðast í rannsóknaraðgerðir og óska svo eftir dómsúrskurði að hann gjaldi mikinn varhug við slíkum áformum.
Þau myndu leiða til þess að lögregla beiti alltaf því úrræði og nefnir því til stuðnings heimild laga um meðferð sakamála til húsleitar án undangengins úrskurðar ef brýn hætta er á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum.
„Það úrræði hefur lögreglan misnotað. Það er ekki fyrr en lögreglan hættir að misnota núverandi heimildir, þegar hún getur farið með núverandi heimildir, þá er hægt að fara að skoða það að bæta við heimildirnar. “
Sveinn Andri bendir á að margt fleira sé undir en rannsóknarhagsmunir lögreglu þegar ákveðið er hvort heimild sé veitt fyrir rannsóknaraðgerðum. Í húsleit sé það friðhelgi heimilisins, í rannsókn á fjármálagögnum sé það bankaleyndin og friðhelgi einkalífsins sé undir í símahlerunum, svo fátt eitt sé nefnt.
„Við stefnum í fasista-, kommúnistalögregluríki með því að opna á það að lögreglan geti bara farið í húsleit og rofið friðhelgi heimilisins, hlerað síma og rofið þannig friðhelgi einkalífsins, rofið strangar reglur um bankaleynd með því að fara inn á reikninga og svo framvegis, eins og þetta er væntanlega hugsað allt saman. Þetta er voðalega falleg hugsun á bak við þetta en þetta er mjög varasamt og þetta er einungis til þess fallið að auka misnotkun lögreglu á þeim heimildum sem hún hefur. Þannig að þetta mun bitna á almenningi.“
Af óskalista ákæruvaldsins
Loks segir Sveinn Andri að hann voni að Alþingi hleypi áformum dómsmálaráðherra ekki í gegnum þingið.
„Þó að dómsmálaráðherra sé að vinna mjög gott starf í mörgum þáttum, þá finnst mér þessi tilhneiging til þess að samþykkja alltaf óskalista ákæruvaldsins algjörlega út úr kortinu.“
Á sama tíma og lögreglan setji fram slíkan óskalista sé hún margítrekað staðin að því að misnota núverandi heimildir og baka ríkinu þannig bótaábyrgð með óþörfum og ótímabærum rannsóknaraðgerðum.
„Það væri mun nær að taka lögreglu og ákæruvaldið til gagngerrar endurskoðunar, og hvernig þeir framkvæma þessar aðgerðir sínar, heldur en að veita þeim rýmri heimildir. Ég hef verið í þessu í 35 ár og þetta er stöðugt tilfellið, þessi misnotkun lögreglunnar á núgildandi heimildum.“
„Við erum að tala um frelsissviptingu fólks“
Loks ræddi Vísir við Elimar Hauksson, sem er á sama máli og kollegar sínir. Hvað lengingu gæsluvarðhalds varðar bendir hann á að tólf vikna reglan setji nauðsynlegan þrýsting á ákæruvaldið að ljúka rannsókn og gefa út ákæru.
„Svo er auðvitað hætta á því að menn séu í gæsluvarðhaldi og upp úr dúrnum komi síðan sýkna. Nógu himinhá bótaskylda getur skapast á því að hafa haldið mönnum í gæsluvarðhaldi í tólf vikur fram að útgáfu ákæru. Síðan sitja þeir áfram í gæsluvarðhaldi eftir útgáfu ákæru og geta setið þar heillengi í gæsluvarðhaldi án þess að endanlegur dómur komi. Með því að færa þetta í sex mánuði er bara verið að lengja fyrsta fasann, og ekkert lengja hann aðeins, það er verið að tvöfalda hann. Það er ekkert smáræði, af því að við erum að tala um frelsissviptingu fólks. Því er kippt upp með rótum úr lífi sínu, fjarlægt frá fjölskyldum sínum og haft í fangelsi.“
Þá nefnir hann í þessu samhengi að gæsluvarðhaldsfangelsi landsins séu þegar hvellsprungin og gæsluvarðhaldsfangar séu í auknum mæli látnir dúsa í fangageymslum lögreglustöðva lengur en talist geti ásættanlegt, enda séu aðstæður þar óboðlegar.
„Það væri náttúrulega mun betra fyrir ráðherra að ráðast í það verkefni að leysa plássleysið í fangelsunum. Þó ekki væri nema með bráðabirgðalausnum, sem mér er kunnugt um að er búið að kynna fyrir stjórnmálamönnum hér á landi, tilteknar lausnir til að leysa þennan vanda tímabundið. Það er alveg hægt að rigga upp bráðabirgðaklefum hjá þessum svokölluðu gámaleigum eða öðru slíku, sem geta boðið upp á gríðarlega ágætan húsakost og það er hægt að gera það í hvelli ef viljinn er fyrir hendi.“
Alþingi þurfi að koma í veg fyrir „Orwellískar“ aðstæður
Í frumvarpsdögum dómsmálaráðherra er einnig lagt til að stofnaður verði samráðsvettvangur lögreglu og annarra stjórnvalda, og jafnvel einkaaðila, gegn skipulagðri brotastarfsemi með gagnkvæmri upplýsingamiðlun, þar með talið persónuupplýsingum.
Þá verði lögreglu veitt ný heimild til löggæslumyndavéla, þar sem stofnað verði miðlægt kerfi, þar sem ráðherra fær heimild til að setja reglur um notkun gervigreindar, andlitsgreiningar, búkmyndavéla og sjálfvirkrar greiningar skráningarnúmera.
Við þetta gerir Elimar verulegar athugasemdir og segir mikilvægt að Alþingi framselji ráðherra ekki of víðtækt vald til þess að auka eftirlit með borgurum, þar sem mjög viðkvæmar persónuupplýsingar séu undir.
„Þær eru það ekki endilega alltaf, kannski er bara einhver á leiðinni í búðina sem ratar þarna inn, en það geta ratað þarna inn mjög viðkvæmar persónuupplýsingar. Þá er mjög mikilvægt að þingið marki skýran ramma um þetta. Manni þykir þetta ansi Orwellískar tillögur.“
Undantekningar verði að meginreglunni
Elimar segist telja að boðuð rýmkun heimilda lögreglu til að ráðast í rannsóknaraðgerðir án dómsúrskurðar myndi skerða réttaröryggi og friðhelgi einkalífs borgaranna. Slíkar undantekningarreglur hafi tilhneigingu til þess að verða að meginreglum. Til dæmis sé það orðið að undantekningu að lögregla fullnýti ekki heimild til að halda gögnum frá verjanda í allt að fimm vikur. Þá heimild eigi vel að merkja að lengja í sex vikur, sem hann skilji ekkert í.
Hann leggur frekar til að heimildir lögreglu til rannsóknaraðgerða verði takmarkaðar við alvarlegri mál, enda sé þeim nú beitt í smæstu málum.
Lögregla fái að kíkja á svarblaðið fyrir prófið
Í frumvarpsdrögum ráðherra segir að hafni dómari kröfu lögreglu um rannsóknaraðgerðir, eftir að ráðist hefur verið í þær, skuli aðgerð þegar í stað hætt og öllum upplýsingum og gögnum sem aflað hefur verið með henni eytt.
Í íslensku sakamálaréttarfari gildir meginregla um frjálst sönnunarmat dómara, sem gerir það að verkum að dómari er ekki bundinn af fyrir fram gefnum reglum þegar hann metur hvað hann telur sannað í hverju máli. Þannig má dómari til að mynda taka mið af framburði sem byggir á ólögmætum rannsóknaraðgerðum.
„Þarna er lögreglu veitt heimild til þess að kíkja á svarblaðið áður en prófinu er skilað,“ segir Elimar um boðaða heimild lögreglu til að rannsaka og biðja svo um leyfi.
Þegar blaðamaður bar sama atriði undir Svein Andra var svarið afdráttarlaust: „Þetta er bara kjaftæði.“
Laga ætti augljósan galla frekar
Loks segir Elimar að gallar séu á sakamálalögum, sem ráðherra ætti að lagfæra í stað þess að rýmka heimildir lögreglu.
Sem dæmi nefnir hann misræmi í heimild aðila sakamála til að skjóta frávísunarúrskurðum til Hæstaréttar. Honum hafi verið málið hugleikið undanfarna daga eftir að Landsréttur sneri frávísunarúrskurði héraðsdóms við í máli Skúla Tómasar Gunnlaugssonar læknis.
Engri kæruheimild sé fyrir að fara í sakamálalögum þegar Landsréttur snýr frávísun héraðsdóms við og knýr mál til efnismeðferðar í héraði. Það sé bara þegar ákæruvaldið verður undir og Landsréttur frávísar sakamáli sem slík heimild er til staðar.
Hann bendir á að þetta geti leitt til margra ára málaferla og mikils kostnaðar sem hefði hugsanlega mátt forðast ef hægt hefði verið að fá úrlausn Hæstaréttar um formsatriði strax í upphafi.
„Fyrst það á að fara að skoða sakamálalögin þá er þetta náttúrulega eitthvað sem ætti að skoða. Dómsmálaráðherra er alveg kunnugt um þetta og það er miður að það séu ekki boðaðar breytingar á þessum augljósa lapsus í sakamálalögum, heldur eigi bara að halda áfram að mylja undir lögreglu og ákæruvald í stað þess að gæta hagsmuna allra sem eiga aðild að svona máli.“
