Þeir Alastair Campbell og Rory Stewart gerðu niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar að umtalsefni í nýjasta þættinum. Þeir tóku eins og frægt var viðtal við Kristrúnu um þjóðaratkvæðagreiðsluna í þætti sem birtist í lok júlí. Viðtalið vakti mikla athygli hérlendis og þótti Kristrún standa sig vel. Hlaðvarpið er eitt það vinsælasta í heimi um þessar mundir en Alastair Campbell var á sínum tíma nánasti ráðgjafi Tony Blair og lykilmaður í sigri Verkamannaflokksins í kosningum 1997 á meðan Rory Stewart er fyrrverandi þingmaður Íhaldsflokksins.
Þátturinn hefst á ávarpi Alastair Campbell sem fer ekki leynt með vonbrigði sín vegna niðurstöðunnar. Hann segir niðurstöðuna áfall fyrir Evrópusambandið og sigur fyrir áróður og rangfærslur sem minni á Brexit-kosningarnar þegar Bretar samþykktu með naumindum að ganga úr Evrópusambandinu árið 2016.
„Fréttirnar munu gleðja Vladimir Pútín en fyrir honum er veik og sundruð Evrópa strategískt markmið. Að 400 þúsund manna þjóð skuli yfirhöfuð skipta kjarnorkuvopnaðan risa eins og Rússland máli undirstrikar hversu viðkvæmt geópólitískt landslag er um þessar mundir. Þess vegna fór Andy Burnham, þrátt fyrir að vilja vera forsætisráðherra sem einbeitir sér að innanlandsmálum, í ferð til Kænugarðs nýlega og lofaði Úkraínumönnum að aðstoða þá með langdrægum eldflaugum, sem varð til þess að Moskva sagði Bretland nú vera stærri óvin en nokkru sinni fyrr. Þetta er líka ástæðan fyrir því að Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, mun sækja viðburð um stöðu sambandsins í ESB í þessum mánuði og byggja upp nánari tengsl við Evrópu eftir því sem fjandskapurinn frá Bandaríkjum Trumps dýpkar. En ef Ísland vill ekki einu sinni samþykkja að ræða um viðræður, hvaða möguleika eiga þá núverandi umsóknarríki, að ógleymdu Bretlandi, Úkraínu eða Kanada, á að ganga í ESB sem er nógu sterkt til að veita ágengu Kína og duttlungafullum, óáreiðanlegum Bandaríkjunum samkeppni?“
Hafi skort forystu
Í þættinum svara þeir félagar spurningum og fá meðal annars spurningar um það hvort Já-sinnar á Íslandi hafi gert sömu mistök og Já-sinnar í Bretlandi á sínum tíma. Rory segir meðal annars að niðurstaðan sé vonbrigði en þó ekki heimsendir; ljóst sé að vera Íslendinga í EES og náið samstarf við Evrópu hafi meðal annars gert það að verkum að þeir hafi kosið nei.
„Og kannski til að vera svolítið ósvífinn: Ég velti fyrir mér, þegar ég hlusta aftur á viðtalið sem við tókum við forsætisráðherra Íslands þegar þú varst á Íslandi, hvort hluti vandans sé ekki í raun forystan. Ég meina, þetta var tiltölulega naumt, þetta var ekki langt frá 52-48 niðurstöðunni og mér fannst ekki að vinur þinn, forsætisráðherra Íslands, hefði sett hjarta sitt og sál í að koma þessu í gegn.“
Alastair segir þá að hann telji ekki að Kristrún myndi fallast á það. Sjálf hafi hún útlistað hugmyndir sínar um baráttuna í viðtalinu; hluti af hugsun hennar hafi verið sú að Íslendingar myndu ekki láta segja sér fyrir verkum.
„Hún þurfti að fara út á meðal fólks og hélt ótal marga litla fundi á afskekktum stöðum úti á landi. En ég velti fyrir mér, og þar gætum við kannski mæst á miðri leið, ég velti fyrir mér hvort hluti af hugsun hennar hafi verið: Ef við töpum þessu, vil ég ekki að fólk haldi að þetta hafi verið mikið persónulegt áfall. Ég hafði smá áhyggjur, ég held ég hafi sagt það við þig á sínum tíma, ég hafði smá áhyggjur af því að það þýddi þá að það yrði ekki allt lagt í þetta sem þyrfti til þess að vinna.“
Rory tók þá fram að Nei-hliðin hefði verið mjög skipulögð í kosningunum og vel fjármögnuð. Það hafi líka átt við Brexit-kosningabaráttuna. Já-sinnar hafi verið teknókratískir og rólegir í afstöðu sinni til þess hvernig kosningin myndi fara. Á meðan hafi afstaða Nei-sinna bæði á Íslandi og í Brexit einkennst af mun sterkari tilfinningum.
„Mikið af þessu snerist um fisk, var það ekki? 45 prósent af útflutningi Íslands er fiskur og þeir höfðu áhyggjur af því að missa stjórn á honum, fiskveiðikvótanum. Nei, ég held að þegar eitthvað er svona tæpt þá geri maður það væntanlega. Ég er viss um að þú ert sammála mér, þrátt fyrir mikla hrifningu þína á íslenska forsætisráðherranum, þá ert þú einhver sem trúir á pólitíska forystu og ég er viss um að þú myndir segja við mig að rétta herferðin með réttri forystu gæti náð þessum tveimur prósentum sem þarf til að koma málinu í höfn.“
Alistair segist taka undir með Rory þar en segir Kristrúnu hafa staðið í stafni baráttunnar. Hugmyndin að þjóðaratkvæðagreiðslunni hafi komið frá samstarfsflokki hennar, Viðreisn, en ekki henni sjálfri.
„Hún var þarna meira í hlutverki eins konar skýranda, að útskýra hvers vegna þjóðaratkvæðagreiðslan væri haldin og hver málefnin væru, frekar en að útskýra af fullum ákafa „þess vegna ættum við að gera þetta.“
Alveg ljóst að íslenska Nei-ið hafi lært af Brexit
Þá víkur Alistair sér að spurningu hlustenda um það hvort íslenska Nei-hliðin hafi lært af Brexit. Segist hann ekki vera í vafa um það. Baráttan hafi verið keimlík baráttu Nei-sinna á Bretlandi þrátt fyrir að íslensk stjórnmál séu mjög ólík þeim bresku.
„Þeir sóttu til dæmis algjöra fyrirmynd úr 350 milljónum punda frá breska heilbrigðiskerfinu og töluðu um að fimmtíu milljarða íslenskra króna yrði að gefa til Evrópusambandsins. Hluti af herferðinni þeirra var fullyrðing um að íslensk börn yrðu kvödd í her Evrópusambandsins. Staðreyndin er sú að her Evrópusambandsins er ekki til og þar að auki er Ísland ekki með her. Samt ná svona rök í gegn. Ég velti því líka fyrir mér, þar sem Rússland hefur áhuga á þessum málum, hvort Rússland hafi staðið fyrir sínum venjulegu áróðursherferðum.“
Þá veltir Rory því upp hvað það sé sem Já-sinnar geti lært af Brexit og þjóðaratkvæðagreiðslunni á Íslandi. Það skipti máli fyrir framhaldið þegar fleiri lönd sækja um aðild. Alastair segist mögulega vera gamaldags en að hann telji að hrekja þurfi slíkar lygar.
„Og það þýðir ekki að maður segi bara að þetta sé ekki satt. Það þýðir að maður verður að tryggja að allir sem heyra að börnin manns verði kvödd í herinn, nei, heyri mann ekki bara segja það einu sinni að það sé ekki satt, heldur verður maður að gera það að hluta af stærri röksemdafærslu: Þetta er Brexit-lygavélin sem smitar stjórnmálin okkar, viljum við virkilega fara þá leið sem Vladimír Pútín hefur skapað, maður setur þetta í stóra samhengið,“ segir Alastair í þættinum.
„Og ég fann það þegar við tókum viðtalið að henni fannst það kannski óþægilegt að fara þá leið því stjórnmálamenningin á Íslandi er miklu almennilegri en hjá flestum okkar. Ég held að þegar við erum að ræða svona fámenna þjóð, um 400 þúsund manna þjóð, mjög fámenna þjóð, þetta var 52 komma eitthvað á móti 47 komma eitthvað, þá erum við að tala um að það voru hundruð, bara hundruð atkvæða sem hefðu getað sveiflað þessu í hvora áttina sem er.“
Íslenska leiðin geti verið leiðarvísir fyrir fleiri
Þá veltir Rory því fyrir sér í þættinum hvort horfa megi á afstöðu Íslendinga í þjóðaratkvæðagreiðslunni á jákvæðum nótum, hvort hana megi nýta til að endurhugsa hvernig litið er á stöðu meðalstórra ríkja.
„Ein helsta ástæðan fyrir því að Ísland gekk ekki í sambandið er sú sem þú gafst í skyn í upphafi, sem er að Ísland á nú þegar í gríðarlega nánu sambandi við Evrópu. Það er nú þegar hluti af innri markaðnum, það nýtur góðs af allri nálægð sinni við Evrópu og kannski er það sem við þurfum að læra af þessu að leiðin til að byggja upp nýtt bandalag meðalstórra ríkja er að hugsa um að koma löndum eins og Bretlandi í eitthvað sem líkist meira stöðu Íslands og að það sé kannski í raun líka fyrsta skrefið fyrir Úkraínu, fyrsta skrefið fyrir Serbíu,“ segir Rory.
Það sé fjórfrelsið, frjáls för fólks og aðgangur að innri markaðnum sem fólk hafi meiri áhuga á frekar en að vera hluti af pólitískri miðju bandalagsins. Það sé það sem megi læra af ákvörðun Íslendinga.
„Ekki: Jæja, gefumst bara upp því Ísland vildi ekki ganga í Evrópusambandið, hver annar ætlar að gera það? Í staðinn skaltu segja: Kannski sýnir Ísland í raun að það er mjög aðlaðandi staða að vera hluti af innri markaðnum, hluti af Schengen, hluti af fjórfrelsinu, án þess að vera fullgildur aðili og að það ætti að vera fyrsta skrefið fyrir Serbíu, Moldóvu, Úkraínu og hver veit, Bretland, Kanada og svo framvegis.“
