Eftir helgi hefst fundur þjóðarleiðtoga NATO-ríkjanna í Ankara í Tyrklandi. Óhætt er að segja að nokkuð hafi gengið á í aðdraganda þessa fundar, nánast allt tengt Donald Trump Bandaríkjaforseta og yfirlýsingum annarra ráðamanna vestra. Nú síðast boðaði Pete Hegseth varnarmálaráðherra sex mánaða endurskoðun varnar- og öryggisþarfar þegar hann ræddi við starfsbræður sína á NATO-fundi í Brussel.
Luke Coffey er sérfræðingur hjá Hudson-hugveitunni í Washington, íhaldsmaður og var áður hjá Heritage-stofnuninni, þar sem hið svokallaða Project 2025 var samið – níu hundruð blaðsíðna aðgerðaáætlun sem stjórn Trumps hefur fylgt í mörgum atriðum.
Coffey sagði skilið við Heritage vegna þessa og telst því seint til stuðningsmanna Trumps. Hann segir of snemmt að segja til um hvaða þýðingu þessar yfirlýsingar hafi.
Stjórn Trumps hafi gefið út alls konar yfirlýsingar og hafi fyrir löngu ætlað að vera búin með mat á varnar- og öryggisþörf á heimsvísu, ekki einungis í Evrópu, en ekkert bóli á neinu enn. Óneitanlega virðist Evrópa vera stjórninni ofarlega í huga en í bili sé ekki um annað að ræða en að bíða og sjá.
Hegseth var ómyrkur í máli á varnarmálaráðherrafundi NATO fyrir nokkru og Coffey telur að tilgangurinn hafi verið að búa í haginn fyrir leiðtogafundinn í Ankara, svo að Trump þurfi ekki að vera jafnherskár þar. En það sé ástæða til að taka mark á yfirlýsingunum, þær séu ekki innantómar og í ríkisstjórn Trumps sé vilji til að fara á svig við hefðir og venjur.
Jafnvel innan varnarmálaráðuneytisins í Pentagon hafi ákvarðanir verið teknar án samráðs við aðra hluta framkvæmdavaldsins sem hafi í einhverjum tilvikum orðið til þess að varnarmálaráðuneytið hafi þurft að éta hattinn sinn. Þótt rétt sé að vera á varðbergi sjái hann ekki fyrir sér að afgerandi ákvarðana sé að vænta.
Forsetinn með forræði en þingið með veskið
Coffey minnir á að forsetinn hafi samkvæmt stjórnarskránni forræði í utanríkismálum, en þingið haldi á buddunni og þurfi að samþykkja fjárútlát. Og vilji þingsins sé alveg skýr: Þar sé andstaða við breytingar á herafla og herstöðvum í Evrópu.
Því til viðbótar hafi Hegseth tilkynnt að innan hálfs árs ætti að liggja fyrir endurmat á þörfinni fyrir varnir og öryggi, en í ljósi sögunnar efast Coffey um að það standist. En í ofanálag sé meira en að segja það að flytja bandarískar hersveitir frá Evrópu.
Hann nefnir sem dæmi að stórfylgi telji um 5.000 hermenn, en þeim fylgi fleira – til að mynda um 1.500 börn á skólaaldri. Þau verði ekki flutt landa á milli á miðjum skólavetri, ekki vandræðalaust í það minnsta. Og hvar ætti að koma þessu fólki fyrir vestra? Hvar eru skólaplássin og húsnæðið? spyr Coffey og segir að þessu verði að svara áður en hægt sé að flytja tugi þúsunda hermanna frá Evrópu.
Og hann minnir á að á fyrra kjörtímabili sínu hafi Trump tilkynnt um brotthvarf hers frá Evrópu en hafi svo bara fallið á tíma.
Viðskiptatengsl órjúfanleg
Þessu til viðbótar verði að horfa til hagsmunanna, sem séu ekki einungis tengdir vörnum heldur líka viðskiptum.
„Rétt um helming landsframleiðslu á heimsvísu má rekja til Bandaríkjanna og Evrópu. Ég veit að 48 af 50 ríkjum Bandaríkjanna flytja meira út til Evrópu en til Kína. Og í fyrra voru 56% allrar erlendrar fjárfestingar í Bandaríkjunum frá Evrópu. Og þegar Bandaríkjamaður vinnur að framleiðslu einhvers sem á að flytja út þá er það stöðugildi sem telur. Svo að Evrópa skiptir lykilmáli fyrir efnahagslega velsæld Bandaríkjanna. Og þegar öllu er á botninn hvolft er það raunveruleikinn sem stjórnmálaleiðtogar verða að hafa í huga, um fyrirsjáanlega framtíð,“ segir Coffey.
Auk þessi hafi ráðamenn vestra áttað sig á mikilvægi Norðurheimskautsins, sem komi Íslendingum vel, því staðsetning landsins sé sem fyrr lykilatriði í vörnum á þessum slóðum. Og þá sé varnarsamstarfið engin góðgerð. Það sé Bandaríkjunum í hag að NATO sé öflugt og að bandarískar hersveitir verði í Evrópu. Bandaríkin skaði sjálf sig með því að ákveða annað.
Ísland haldi samtalinu opnu – en ekki endilega við æðstu ráðamenn
Þegar kemur að stöðu Íslands í þessari umræðu hefur Coffey engar áhyggjur. Ísland sé álitið traustur bandamaður á mikilvægum stað – stað sem skipti máli fyrir Bandaríkin. En hann ræður íslenskum stjórnvöldum að rækta samtalið við fólk í lykilstöðum innan ráðuneyta, stofnana og NATO. Rétt sé að halda samtalinu fyrir neðan æðstu þrep stjórnmálanna en liðka fyrir öllu öðru.
Annað er hann sannfærður um að endi farsællega. NATO hafi áður gengið í gegnum erfið tímabil. Gleymum því ekki að Frakkar boluðu höfuðstöðvum Atlantshafsbandalagsins frá París 1967, sögðu sig frá samþættu herstjórnarkerfi NATO og vildu losna við bandarískt herlið. En við lifðum það af, segir Luke Coffey, sérfræðingur hjá Hudson-hugveitunni í Washington.
