Alvarleg valdabarátta stendur nú yfir í Póllandi þar sem Karol Nawrocki forseti og ríkisstjórn Donalds Tusk takast á um yfirráð yfir stjórnlagadómstól landsins. Lögregla hefur verið kölluð að dómstólnum, mótmæli brotist út og stjórnarandstaðan sakað ríkisstjórnina um valdaránstilraun. Evrópusambandið hefur jafnframt blandað sér í deiluna.

Átökin náðu hámarki föstudaginn 30. október þegar Bogdan Święczkowski, forseta stjórnlagadómstólsins, og varaforseta hans, Bartłomiej Sochański, var vikið tímabundið frá störfum.

Ákvörðunin var tekin í tengslum við langvarandi deilur um skipan dómara og lögmæti stjórnlagadómstólsins.

Karol Nawrocki forseti brást við með því að hætta við fyrirhugaða heimsókn til Senegal og snúa forsetaflugvélinni aftur til Varsjár.

Forsetinn lýsti atburðunum sem alvarlegri árás á stjórnskipulega skipan landsins.

Lögregla við dómstólinn – ásakanir um valdarán

Lögreglusveitir voru sendar að stjórnlagadómstólnum í Varsjá þegar mótmælendur söfnuðust þar saman.

Atburðirnir vöktu hörð viðbrögð meðal stjórnarandstöðunnar, sérstaklega innan flokksins Lög og réttlæti (PiS), sem áður fór með ríkisstjórnarvaldið.

Stuðningsmenn forsetans telja að ríkisstjórn Tusk sé að reyna að ná pólitískum yfirráðum yfir einni mikilvægustu stofnun pólska ríkisins.

Ríkisstjórnin hafnar þeirri túlkun og segir að aðgerðirnar miði að því að endurreisa sjálfstæði dómstóla eftir umdeildar breytingar fyrri ríkisstjórnar.

Ekki hefur verið staðfest að valdaránstilraun hafi átt sér stað.

Forsetaflugvélin sneri við

Sérstaka athygli vakti þegar forsetaflugvél Nawrocki sneri við á leið til Afríku.

Spænski Evrópuþingmaðurinn Hermann Tertsch fullyrti síðar á samfélagsmiðlum að ríkisstjórn Tusk hefði fyrirskipað að vélinni yrði neitað um lendingarleyfi og að herflugmenn hefðu óhlýðnast fyrirmælunum.

Evrópusambandið tekur afstöðu

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur lýst því yfir að pólska þingið hafi stjórnarskrárbundna heimild til að skipa nýja dómara við stjórnlagadómstólinn.

Stjórnarandstaðan hefur gagnrýnt afstöðu Brussel og telur að ESB styðji ríkisstjórn Tusk í deilunni.

Tusk hefur á móti sakað fyrri ríkisstjórn PiS um að hafa grafið undan sjálfstæði dómstóla og réttarríkinu.

Gullforði, evran og sjálfstæði Póllands

Dominik Tarczyński, pólskur Evrópuþingmaður úr röðum PiS, hefur sett átökin í víðara pólitískt samhengi.

Hann heldur því fram að ríkisstjórn Tusk vilji greiða fyrir upptöku evru, breyta stefnu í innflytjendamálum og auka áhrif Evrópusambandsins á pólskar stofnanir.

Tarczyński hefur einnig varað við því að upptaka evru gæti haft áhrif á yfirráð Póllands yfir gullforða sínum.

Pólland notar enn eigin gjaldmiðil, zloty, og hefur ekki ákveðið hvenær evran verði tekin upp.

Samkvæmt reglum Seðlabanka Evrópu myndi upptaka evru ekki fela í sér sjálfvirkt framsal alls gullforða landsins til Frankfurt.

Ekki liggja heldur fyrir staðfest gögn um að breytingarnar á stjórnlagadómstólnum séu liður í áætlun um upptöku evru.

Tusk komst aftur til valda árið 2023

Donald Tusk, sem áður gegndi embætti forseta leiðtogaráðs Evrópusambandsins, sneri aftur í pólsk stjórnmál árið 2021.

Í þingkosningunum 2023 varð PiS stærsti einstaki stjórnmálakrafturinn á þinginu, en náði ekki meirihluta.

Tusk myndaði hins vegar meirihlutastjórn með Borgarabandalaginu, Þriðju leiðinni og Vinstribandalaginu og tók við embætti forsætisráðherra í desember sama ár.

Síðan hefur staðið hörð barátta um skipan dómstóla, valdheimildir forsetans og tengsl Póllands við Evrópusambandið.

Tilraunir til sátta án niðurstöðu

Donald Tusk lýsti því yfir 4. nóvember að hann væri reiðubúinn til viðræðna við Nawrocki forseta til að draga úr spennunni.

Ágreiningurinn um skipan dómara og lögmæti ákvarðana stjórnlagadómstólsins stendur þó enn.

Stjórnskipunarkreppan hefur því ekki verið leyst og óvissa ríkir um næstu skref.

Málið vekur jafnframt grundvallarspurningar um sjálfstæði dómstóla, valdmörk forseta og ríkisstjórnar og áhrif Evrópusambandsins á stjórnskipun aðildarríkjanna.

Glasheldere uitleg over wat er gaande is in Polen. Luister en Huiver... https://t.co/pogcRnbHYP

— Ben Kramer (@Benchipichape) November 1, 2026