Framkvæmdastjóri Evrópuhreyfingarinnar sagði 50 milljarða kostnað við ESB-aðild „lygi“, fasteignafélög vera með „mjög fá lán“ og talaði um hundruð milljarða sem mætti losa úr gjaldeyrisforðanum. Nútíminn fór yfir fullyrðingarnar – og opinber gögn segja aðra sögu.
Snærós Sindradóttir, framkvæmdastjóri Evrópuhreyfingarinnar, setti fram ýmsar afdráttarlausar fullyrðingar um íslenskt efnahagslíf og mögulega ESB-aðild í viðtali við Frosta Logason í Brotkast.
Hún sakaði meðal annars andstæðinga ESB-aðildar um að fara með „lygi“, sagði fasteignafélög vera með „mjög mikið eigið fé og mjög fá lán“ og lýsti mögulegri undanþágu Íslands frá ESB-reglum um frjálsa för dýra sem einhverju sem yrði líklega „ekkert mál“.
Segir að nei-sinnar hafi hagsmuni af verðtryggingunni. Snærós Sindradóttir, framkvæmdastjóri Evrópuhreyfingarinnar. pic.twitter.com/F6t0Tjr70u
— Brotkast (@brotkasttv) August 21, 2026
Þegar fullyrðingarnar eru bornar saman við opinber gögn kemur hins vegar í ljós að nokkrar þeirra standast illa skoðun.
„Mjög fá lán“ reynast tæplega 400 milljarðar
Í umræðu um verðbólgu og þá sem hagnist á íslenska peningakerfinu sagði Snærós um fasteignafélögin:
„…þeir eru með mjög mikið eigið fé og mjög fá lán skilurðu?“
Skömmu áður hafði hún haldið því fram að fyrir hvert prósentustig sem verðbólga hækkaði græddu Heimar um 900 milljónir króna.
Uppgjör þriggja stærstu skráðu fasteignafélaganna gefa allt aðra mynd af skuldsetningunni.
Heimar voru með 141 milljarð króna í vaxtaberandi skuldum í lok fyrsta ársfjórðungs, Reitir 136 milljarð og Eik 115 milljarða. Samanlagt eru það um 392 milljarðar króna í vaxtaberandi skuldum.
Eiginfjárhlutföll félaganna voru jafnframt aðeins um 28–32%.
Það er erfitt að samræma þær tölur við fullyrðingu um „mjög mikið eigið fé og mjög fá lán“.
Þá er stór hluti fjármögnunar fasteignafélaganna verðtryggður. Verðbólga hækkar því ekki aðeins leigutekjur þeirra heldur einnig verðtryggðar skuldir. Hjá Reitum einum jókst skuldahliðin um milljarða vegna verðbóta samkvæmt uppgjörsgögnum félagsins.
Að horfa aðeins á hækkun verðtryggðra leigutekna og kalla hana „gróða“ án þess að líta á skuldahliðina gefur því ófullkomna mynd.
En hver á fasteignafélögin?
Þarna kemur líka inn atriði sem breytir verulega þeirri mynd að almenningur standi öðrum megin borðsins en svokallaðir fjármagnseigendur hinum megin.
Lífeyrissjóðir landsmanna eru meðal allra stærstu eigenda íslensku fasteignafélaganna.
Reitir segja raunar sjálfir í afkomutilkynningu sinni að eigendur félagsins séu „að stærstum hluta íslenskir lífeyrissjóðir“.
Lífeyrissjóðirnir fjármagna fyrirtækin jafnframt með kaupum á skuldabréfum þeirra.
Þannig renna arður, verðmætaaukning hlutabréfa og vaxtatekjur að verulegu leyti inn í eignasöfn lífeyrissjóða, eignasöfn sem eru til þess að standa undir lífeyrisgreiðslum til íslenskra launamanna síðar.
Sama saga með húsnæðislánin
Þetta verður enn athyglisverðara þegar talið berst að háum vöxtum af húsnæðislánum.
Viðskiptabankarnir eru í dag stærstu beinu lánveitendur íbúðalána en Seðlabankinn bendir sérstaklega á að lífeyrissjóðir hafi einnig talsvert vægi á markaðnum.
Lífeyrissjóðir lána sjóðfélögum sínum sjálfir til húsnæðiskaupa.
En jafnvel þegar heimili tekur húsnæðislán hjá banka er lífeyrissjóðurinn oft enn hluti af fjármögnunarkeðjunni.
Bankarnir fjármagna stór lánasöfn meðal annars með útgáfu sértryggðra skuldabréfa, en lífeyrissjóðir eru ráðandi fjárfestar á þeim markaði.
Og síðan kemur eignarhaldið á bönkunum sjálfum.
Í Íslandsbanka voru lífeyrissjóðir stærsti hluthafahópurinn í árslok 2025 með 42,2% hlutafjár.
Í Arion banka eru fjórir stærstu hluthafarnir nú Lífeyrissjóður verzlunarmanna, LSR, Gildi og Brú. Fleiri lífeyrissjóðir koma síðan þar á eftir á listanum.
Landsbankinn er undantekningin; þar er ríkissjóður langstærsti eigandinn.
Myndin er því töluvert flóknari en sú að almenningur greiði háa vexti til einhvers aðskilins hóps „fjármagnseigenda“.
Lífeyrissjóðir landsmanna eru meðal stærstu fjárfesta á íslenskum fjármálamarkaði. Þeir lána heimilum beint, kaupa skuldabréf bankanna, eiga stóran hlut bankanna og eru meðal stærstu eigenda og lánveitenda fasteignafélaganna.
Það þýðir auðvitað ekki að hver króna sem einstaklingur greiðir í vexti renni beint inn á hans eigin lífeyrisreikning. Bankar hafa vaxtamun, rekstrarkostnað og útlánaáhættu og aðrir fjárfestar koma einnig að fjármögnuninni.
En að verulegu leyti eru sömu landsmennirnir beggja vegna borðsins: Annars vegar sem lántakendur og hins vegar sem eigendur fjármagnsins í gegnum lífeyrissjóði sína.
Kallaði 50 milljarða ESB-kostnað „lygi“
Snærós var sérstaklega afdráttarlaus þegar talið barst að kostnaði Íslands af mögulegri ESB-aðild.
„Eins og það að það sé þetta muni kosta okkur 50 milljarð á ári. Það er ekki rétt. Það er lygi,“ sagði hún.
Þarna er hins vegar grundvallarmunur á tveimur tölum sem þarf að hafa í huga.
Annars vegar er brúttóframlag – það sem Ísland myndi greiða inn í sameiginlega sjóði Evrópusambandsins.
Hins vegar er nettóframlag – það sem stendur eftir þegar áætlaðar greiðslur og styrkir frá ESB til íslenskra aðila hafa verið dregnir frá.
Lægri nettótala afsannar því ekki hærri brúttótölu.
Samtök skattgreiðenda hafa metið brúttóframlag Íslands á bilinu 43–53 milljarða króna á ári. Rétt er að taka fram að samtökin hafa tekið virkan þátt í umræðunni gegn aðild. Konráð S. Guðjónsson hagfræðingur fékk einnig niðurstöðu í kringum 50 milljarða með annarri aðferð, en sú greining var unnin fyrir Áfram Ísland og ber einnig að hafa þann fyrirvara í huga.
Stjórnvöld hafa aftur á móti birt mun lægra mat á nettókostnaði.
Þetta eru tvær ólíkar stærðir.
Að svara brúttótölu með nettótölu sýnir því ekki fram á að brúttótalan sé „lygi“. Til þess þyrfti að benda á villu í sjálfum útreikningi brúttóframlagsins.
500 milljarðar úr gjaldeyrisforðanum eru ekki sparnaður
Snærós sagði einnig:
„Af því við erum að eyða 20% af vergri landsframleiðslu í gjaldeyrisvaraforða… Ef við gætum helmingað það, tekið 500 milljarða og notað í eitthvað sem að við viljum nota í…“
Hér er vandinn ekki fyrst og fremst hlutfallið sem hún nefnir heldur orðið „eyða“.
Gjaldeyrisforðinn er eign.
Hann er ekki árlegur útgjaldaliður upp á hundruð milljarða króna.
Vissulega væri hægt að minnka forðann og nota eignirnar í eitthvað annað. En þá væri verið að selja eða ráðstafa eign, ekki að finna 500 milljarða í árlegum sparnaði.
Það er sambærilegt við að einstaklingur selji sparnað eða fasteign og noti andvirðið. Hann hefur þá meira lausafé til ráðstöfunar í eitt skipti – en hefur ekki lækkað árleg útgjöld sín um sömu fjárhæð.
Eign verður ekki blandað saman við útgjöld.
Talaði um lygi – en staðreyndirnar þurfa að gilda í báðar áttir
Það er eðlilegt að framkvæmdastjóri Evrópuhreyfingarinnar færi sterk rök fyrir ESB-aðild. Sama gildir um þá sem berjast gegn aðild.
En þegar aðeins nokkrir dagar eru í þjóðaratkvæðagreiðsluna verður að gera þá kröfu til beggja fylkinga að hægt sé að greina á milli staðreynda, mats og pólitískra væntinga.
Fasteignafélög með tæplega 400 milljarða króna í vaxtaberandi skuldum eru ekki með „mjög fá lán“.
Sala á 500 milljörðum úr gjaldeyrisforða er ekki 500 milljarða árlegur sparnaður.
Lægri nettókostnaður við ESB-aðild sýnir ekki að 50 milljarða brúttóframlag sé „lygi“.
Og niðurstaða viðræðna um undanþágur liggur ekki fyrir áður en þær hefjast.
Kannski er athyglisverðasta atriðið þó það sem vantaði í umræðuna um vextina.
Þegar spurt er hverjir fái vextina sem íslensk heimili og fyrirtæki greiða er svarið ekki aðeins „bankarnir“ eða óskilgreindir „fjármagnseigendur“.
Að verulegu leyti liggur fjármagn íslenska kerfisins í lífeyrissjóðum landsmanna sjálfra.
Þeir eiga fyrirtækin, eiga stóran hluta bankanna, kaupa skuldabréfin og lána sjálfir til húsnæðiskaupa.
Það gerir ekki háa vexti að góðum hlut.
En það er mikilvægur hluti af sögunni ef ætlunin er að segja almenningi rétt frá.
