„Menn hafa staðið í þeirri trú að það vantaði seiði og þess vegna væri betra að hafa hrygningarstofninn eins stóran og hægt er. Þessi skoðun er búin að vera gegnumgangandi um langan aldur. En við sjáum að þótt tekin séu upp öll net í ánum þá er laxveiðin samt á niðurleið, sem er m.a. vegna þess að hrygningarstofninn er að stækka,“ segir Jón Kristjánsson fiskifræðingur í samtali við Morgunblaðið.
Jón segir að það eina sem hægt sé að mæla með nákvæmni við rannsóknir á laxaseiðum sé vöxtur þeirra, lengd og þyngd á athugunartíma. Slíkar rannsóknir séu oftast gerðar seinni part sumars og yfirleitt á svipuðum svæðum í hverri á og því sambærilegar á milli ára. Vöxtur seiðanna segi til um hvernig þau þrífist sem og fæðuframboð á hvern einstakling.
„Lélegur vöxtur þýðir litla fæðu eða of mikla seiðaásetningu, nokkuð sem leiðir til affalla og framleiðslutaps,“ segir Jón.
Hann hefur tekið saman tölur um vöxt og þéttleika seiða í nokkrum ám yfir nær 40 ára tímabil en gögnin eru afrakstur rannsókna vísindamanna Hafrannsóknastofnunar, áður Veiðimálastofnunar.
Segir Jón að vöxtur seiðanna sé svipaður hvort heldur er á Vestur-, Norður- eða Austurlandi, seiði klakin að vori séu um eða undir 4 cm að lengd, þau ársgömlu séu yfirleitt undir 7 cm löng og tveggja ára seiði 8-9 cm. Í mörgum ám hafi einnig dregið úr vexti síðustu árin vegna sleppinga og aukinnar hrygningar.
Hann nefnir að víða hafi aukning orðið í seiðafjölda upp úr aldamótum, sem sennilega megi rekja til mildari vetra, en seiði komi fyrr upp úr mölinni nú en á tíunda áratugnum og vísar Jón þar til eigin reynslu.
„Eftir yfirferð þessara gagna má draga þá ályktun að þéttleiki seiða í þessum ám sé það mikill að hann hindri vöxt,“ segir Jón.
„Seiðin vaxa hægar núna eftir að farið var að sleppa laxi og það er vegna þess að þau eru það mörg að þau aféta hvert annað og eyða orku við að berjast um fæðuna. Þau hætta að vaxa um miðjan ágúst vegna þess að þá er allt uppétið og þau eru jafn þung í maí árið eftir en þá hafa orðið meira en 90% afföll af þessum seiðum. Fæðan sem tekin var úr kerfinu dettur því dauð, nýtist ekki og fellur til sjávar sem dauð seiði. Ef minna hefði verið af fiski hefði fæðan nýst til vaxtar. Aukinn seiðafjöldi dregur því úr seiðaframleiðslu ánna,“ segir hann.
Jón kveðst hafa séð að fyrir ofan ólaxgenga fossa þar sem fluttur hafði verið lax til hrygningar hafi seiðin vaxið hraðar og nefnir sem dæmi Tunguá sem rennur í Grímsá í Borgarfirði, en þar hafi laxi verið sleppt ofan við Englandsfoss sem er ófær laxi. Fleiri dæmi séu til um þetta og nefnir Jón Miðfjarðará í Bakkafirði sem annað dæmi þar um.
„Ég gerði sérstakar tilraunir í Leirvogsá, ofan við Tröllafoss, þar sem skammtað var laxi til hrygningar með u.þ.b. þremur hrygnum á kílómetra. Fjöldi hrygna fyrir neðan foss var margfalt meiri; fimmtán- til tuttugufalt,“ segir Jón og nefnir að á svæðinu ofan Tröllafoss hafi áhrifa af Leirvogsvatni verið hætt að gæta. Árbotninn ofan við Tröllafoss og í ánni neðan hans sé sambærilegur.
Niðurstöður sýni að þar voru sumargömlu seiðin 5,5-6 cm og ársgömlu seiðin 8,5-9 cm og afföll milli ára verulega minni. Seiði ofan Tröllafoss gangi til sjávar 2 ára, en 3-5 ára gömul á fiskgenga svæðinu fyrir neðan fossinn. Það muni um minna.
„Þetta eru trúarbrögð og eru búin að vera lengi,“ segir hann og nefnir að það eigi við um veiðiréttareigendur og veiðileyfasala sem hafi hagsmuni af því að selja sama laxinn oftar en einu sinni.
„Þá er merkilegt að vísindamenn Hafrannsóknastofnunar hafi ekki tekið eftir þessu og hunsað ábendingar en ráði sig í „verndarprógramm“ 6 Rivers á Norðausturlandi. Árið í fyrra var lélegasta laxveiðiár sögunnar og í ár stefnir í svipað,“ segir Jón.
Álíka veiði og í fyrra
Eitthvað virðist vera farið að rofa til í laxveiðinni eftir mjög rólega daga í júní.
Eins og staðan er núna eru Borgarfjarðarárnar Þverá og Kjarrá ásamt Norðurá aflahæstu laxveiðiárnar, sem má sjá á veiðitölum sem Landssamband veiðifélaga birti á vefnum angling.is sl. fimmtudag og miðast við 1. júlí.
Þann dag höfðu veiðst 248 laxar í Þverá og Kjarrá sem er nokkru betra en á sama tíma í fyrra þegar 211 laxar höfðu veiðst. Veiðin í Norðurá var einnig örlítið betri en í fyrra en hún skilaði 150 löxum á tímabilinu á móti 139 árið 2025. Vikan í Norðurá gaf þó 72 laxa og 134 í Þverá og Kjarrá, þannig að ljóst má vera að smálaxinn er farinn að sýna sig í einhverjum mæli.
Að öðru leyti virðist veiðin að mestu vera á pari við síðasta sumar.
