Krossbrenna og hótunarbréf hröktu suðurafrískan stúdent á brott frá Íslandi.

Suður-Afríkumaðurinn Johannes Manong hraktist frá Íslandi árið 1965 eftir skipulegar ofsóknir og krossbrennu íslenskra nýnasista fyrir utan Stúdentagarðana í Reykjavík.

Johannes Manong kom til landsins í árslok 1964 í þeim tilgangi að stunda tannlækningar við Háskóla Íslands. Skömmu eftir að hann flutti inn á Stúdentagarðana hófst skipulegt áreiti frá nýnasistahóp sem starfræktur var í Reykjavík á þessum tíma. Meðal þess sem Manong þurfti að þola voru sendingar og bréf merkt hakakrossum.

Ofsóknirnar náðu hámarki þegar hópurinn mætti fyrir utan Stúdentagarðana og brenndi þar kross í eftirlíkingu aðferða hryðjuverkasamtakanna Ku Klux Klan í Bandaríkjunum. Vegna þessa grófa kynþáttaníðs og óttans um öryggi sitt hraktist Manong á endanum af landi brott og hætti við nám sitt hér á landi.

Ábending í bókabúð afhjúpaði málið

Það var rithöfundurinn Sigurjón Birgir Sigurðsson, betur þekktur sem Sjón, sem kom sögunni aftur í hámæli eftir að hafa fengið ábendingu í bókabúðinni Eymundsson. Tilefnið var útkoma skáldsögu hans Korngult hár, grá augu árið 2019, en hún fjallar einmitt um nýnasista í Reykjavík á sjötta og sjöunda áratugnum.

„Til mín kemur maður sem ég þekkti frá fornu fari sem sagði mér að faðir hans hefði tengst þessum hópi,“ segir Sjón í viðtali við hlaðvarpsþáttinn Þetta helst á RÚV. Faðir mannsins hafði sagt syni sínum frá því, þegar hann var undir áhrifum áfengis, að hann hefði tekið þátt í að brenna kross við Stúdentagarðana af því að þar bjó svartur maður.

Sjón hóf sjálfur rannsókn á málinu á vefnum timarit.is og fann þar fréttir frá sjöunda áratugnum sem staðfestu atburðinn. Hann kom upplýsingunum í framhaldi á framfæri við fjölmiðla til að tryggja að þessi dökki kafli í íslenskri sögu yrði opinberaður. Sjón bendir á að atburðurinn sýni hversu lífseigar og hættulegar nasískar hugmyndir eru: „Þær finna sér nýja leið og liggja bara alltaf tilbúnar.“

Íslenskir nýnasistar: Neðanjarðarhópar sjöunda áratugarins

Saga Johannesar Manongs varpar ljósi á lítt þekktan anga íslenskrar stjórnmálasögu. Þótt nasistaflokkur Íslands hafi verið lagður niður fyrir síðari heimsstyrjöld, lifðu hugmyndirnar áfram í litlum neðanjarðarhópum í Reykjavík á sjötta og sjöunda áratugnum.

Þessir hópar samstóðu að miklu leyti úr ungum mönnum sem aðhylltust öfgahægri- og kynþáttahugmyndir. Þeir fylgdust náið með komu erlendra ríkisborgara og litu á það sem „tækifæri“ þegar svartur maður flutti inn á Garð.

Í skáldsögu sinni Korngult hár, grá augu (2019) byggir Sjón á raunverulegum rannsóknum á þessum hópum og leiðtoga þeirra, sem hann kallar Gunnar Kampen í bókinni. Sjón bendir á að íslenskur nýnasismi hafi aldrei alveg horfið: „Þessir þræðir hafa legið víða og það er náttúrulega það sem ég er að gera í bókinni minni er að sýna hvernig nýnasisminn og nasískar hugmyndir hverfa aldrei. Þær finna sér nýja leið og liggja bara alltaf tilbúnar.“

Hvernig er staðan í dag?

Helstu samtök þessa anga öfga-hægrimennsku á Íslandi kallast Norðurvígi einnig þekkt sem Nordfront. Um er að ræða íslenskan arm Norrænu mótstöðuhreyfingarinnar Nordiska motståndsrörelsen, sem á rætur sínar að rekja til Svíþjóðar en teygir anga sína yfir öll Norðurlöndin.

Samtökin aðhyllast þjóðernisfélagshyggju (nasismann). Þau berjast fyrir brottflutningi allra þeirra sem ekki eru af hvítum, norður-evrópskum uppruna og lýsa yfir mikilli andstöðu gegn hinsegin fólki. Starfsemi þeirra hefur að mestu birst í formi þess að dreifa áróðursbæklingum í póstkassa, líma upp límmiða með merki hreyfingarinnar (grænni ör) og halda úti vefsíðu. Þessar aðgerðir hafa reglulega komið upp.

Íslenskir nýnasistar hafa þegið stuðning og skipulag frá erlendum öfgamönnum. Sem dæmi hafa einstaklingar með tengsl við grísku nýnasistasamtökin Gullna dögun tekið þátt í að byggja upp innra starf Norðurvígis.

Sérfræðingar í hatursglæpum og stjórnmálafræði telja hins vegar að þrátt fyrir tilraunir til að vekja athygli og leita fylgismanna, hafi hreyfingunni gengið mjög illa að ná einhverju fjöldafylgi eða almennum stuðningi í íslensku samfélagi.