Það er orðið merkilegt hversu langt stjórnmálamenn og skipulagsyfirvöld eru tilbúin að ganga í Borgarlínuverkefninu án þess að almenningur hafi nokkurn tíma fengið skýr svör við grundvallarspurningunum.
Hvar á þessi framkvæmd raunverulega að fara?
Hvernig á að koma henni fyrir án þess að þrengja verulega að annarri umferð?
Og hvað mun þetta í raun og veru kosta þegar allt er talið?
Þrátt fyrir áralanga umræðu, kynningarfundi, glærusýningar og stór orð um „framtíðarsamgöngur“ liggja þessi svör enn ekki skýrt fyrir. Fólk sér fallegar teikningar og loforð um betri framtíð, en það sér ekki raunhæfa framkvæmd sem passar inn í borg sem þegar glímir við umferðarþunga, þrengingar og framkvæmdaóreiðu.
Þess vegna er almenningur orðinn tortrygginn.
Ekki vegna þess að fólk sé á móti framförum — heldur vegna þess að fólk hefur séð þetta allt áður.
Það var ekki að ástæðulausu að mikil upplausn skapaðist þegar verkefnið var kynnt árið 2019. Þá virtust mörg nágrannasveitarfélög tilbúin að samþykkja nær hvað sem er á þeirri forsendu að ríkissjóður myndi á endanum greiða stærstan hluta reikningsins.
En ríkissjóður er ekki töfraveski stjórnmálamanna.
Þetta eru fjármunir almennings.
Skattgreiðendur borga alltaf reikninginn á endanum — hvort sem hann birtist í hærri sköttum, auknum skuldum eða niðurskurði annars staðar.
Það gefur augaleið að ekki er hægt að kostnaðarmeta verkefni af þessari stærðargráðu af neinni alvöru þegar legan, framkvæmdirnar og áhrifin á núverandi gatnakerfi liggja enn ekki skýrt fyrir. Þá verða allar tölur að lokum ekkert annað en ágiskanir sem almenningur á síðar eftir að borga fyrir ef áætlanir standast ekki.
Og reynslan kennir fólki að þegar kostnaðaráætlanir opinberra verkefna byrja á ágiskunum enda þær sjaldnast þar sem upphaflega var lofað.
Við sjáum það meðal annars í framkvæmdunum við nýjan Landspítala við Hringbraut þar sem kostnaðartölur hafa hækkað gríðarlega frá fyrstu áætlunum. Almenningur horfir nú upp á verkefni þar sem endanlegi reikningurinn virðist færast sífellt lengra upp — á meðan stjórnmálamenn tala áfram eins og allt sé undir stjórn.
Það eitt ætti að gera fólk varfærnara áður en ráðist er í annað risaverkefni þar sem kostnaðarmatið virðist enn byggja meira á vonum en raunhæfum forsendum.
Samt virðist gagnrýni á Borgarlínuna oft afgreidd með yfirlæti, eins og allar efasemdir séu merki um afturhald eða hræðslu við framfarir.
En þetta snýst ekki um það.
Þetta snýst um hvort fólk treysti þeim sem halda utan um verkefnið.
Og þar liggur stærsta vandamálið.
Traustið er einfaldlega ekki til staðar.
Of margir upplifa að stjórnmálamenn, ráðgjafar og verkfræðistofur vaði áfram í verkefni af þessari stærðargráðu án þess að raunveruleg ábyrgð fylgi með. Fólk hefur séð of mörg verkefni fara fram úr kostnaði, dragast á langinn eða enda allt öðruvísi en upphaflega var lofað.
Þess vegna spyr almenningur nú eðlilegra spurninga áður en ráðist er í eitt stærsta samgönguverkefni Íslandssögunnar.
Ísland er ekki Kaupmannahöfn
Það virðist líka oft gleymast í umræðunni að Ísland er ekki Kaupmannahöfn.
Við búum við annað veðurfar, aðrar vegalengdir og allt annað skipulag samfélagsins en margar þær borgir sem vísað er til þegar Borgarlínan er réttlætt.
Foreldrar þurfa að keyra börn í skóla og tómstundir. Fólk þarf að sækja vinnu, versla og ferðast milli hverfa á tímum þar sem myrkur, vindur og veður gera einkabílinn enn að mikilvægum hluta daglegs lífs hjá stórum hluta almennings.
Það gleymist líka oft að jafnvel þó Borgarlínan komi fólki ákveðna leið þá eru farþegar í flestum tilfellum enn ekki komnir á leiðarenda. Þá tekur við annar strætó, bið eftir tengingum og að lokum ganga heim með börn, skólatöskur, innkaupapoka og allan þann veruleika sem fylgir venjulegu fjölskyldulífi.
Þetta kann að hljóma einfalt á glærukynningum og skipulagsfundum. En í íslenskum raunveruleika er þetta allt annað mál.
Það þýðir ekki að fólk sé á móti almenningssamgöngum.
Flestir vilja betri samgöngur, skilvirkara kerfi og minni umferð. En fólk vill líka að verkefni séu raunhæf, heiðarlega kostnaðarmetin og byggð á raunverulegum þörfum fólks — ekki pólitískri þrjósku eða hugmyndafræðilegri tilraunastarfsemi.
Þetta snýst um ábyrgð
Þegar verið er að ræða eitt stærsta og dýrasta innviðaverkefni landsins eiga stjórnvöld ekki að biðja almenning um blint traust.
Þau eiga að sýna skýra framkvæmd, raunhæft kostnaðarmat og sannfæra almenning um að verkefnið verði ekki enn eitt dæmið þar sem reikningurinn springur út eftir að ákvörðunin hefur þegar verið tekin.
Þangað til er fullkomlega eðlilegt að almenningur efist.
Því traust fæst ekki með glærusýningum, slagorðum eða loforðum um framtíðina.
Traust fæst með ábyrgð, raunhæfum lausnum og verkefnum sem standast bæði kostnaðaráætlanir og raunveruleika fólks.
Höfundur er athafnamaður.
