Rússnesk yfirvöld eru sögð hafa notað búnað ísraelska hugbúnaðarfyrirtækisins Cellebrite til að komast inn í síma stjórnarandstæðings. Rannsóknargögn úr virkri rannsókn héraðssaksóknara á Íslandi birtust í kynningarmyndbandi fyrirtækisins. Fyrirtækið hefur verið gagrýnt fyrir að leggja pólitískum ofsóknum lið með því að selja þjónustu sína til ríkja sem gerst hafa uppvís að grófum mannréttindabrotum.
Þetta kemur fram í frétt breska fjölmiðilsins Guardian sem byggir á niðurstöðum rannsóknar sem framkvæmd var af Citizen Lab, rannsóknarstofu innan háskólans í Toronto.
Þar segir að stjórnvöld í Rússlandi hafi notað búnað frá ísraelska fyrirtækinu Cellebrite til að komast yfir gögn í síma stjórnarandstæðingsins Andrey Pivovarov, nokkrum mánuðum eftir að fyrirtækið sagðist hafa rift samningum sínum við yfirvöld þar í landi.
Hugbúnaður ísraelska fyrirtækisins seldur víða um heim
Hugbúnaður Cellebrite gerir notendum kleift að komast inn í farsíma annarra og skoða gögn sem þar eru. Tækin eru seld víða um heim og eru meðal annars notuð af lögregluyfirvöldum í Bretlandi og Bandaríkjunum.
Stjórnarandstæðingurinn Andrey Pivovarov, framkvæmdastjóri samtakanna Open Russia, var handtekinn í maí 2021. Hann var látinn laus rúmum þremur árum síðar, í umfangsmiklum fangaskiptum milli Rússlands og Vesturlanda.
Á meðan Pivovarov sat í fangelsi notuðu rússnesk yfirvöld rannsóknarbúnað til að komast inn í síma hans. Þaðan sóttu þau meðal annars upplýsingar um tengiliði hans, einkalíf og starfsferil.
Upplýsingarnar voru síðar notaðar við undirbúning sakamáls sem höfðað var á hendur Pivovarov. Þá sóttu yfirvöld umfangsmiklar upplýsingar um tengiliði hans og innihald skilaboða í forritum á borð við WhatsApp og Viber.
Hægt að nota þjónustuna þótt leyfið sé útrunnið
Samkvæmt upplýsingum frá Citizen Lab leiddi réttartæknileg rannsókn í ljós að Cellebrite-búnaður hafi verið notaður til þess að komast inn í síma Pivovarov. Það hafi einnig verið staðfest með skjali sem rússnesk yfirvöld útbjuggu og afhentu honum í tengslum við málið.
Brotist var inn í farsíma Pivovarov í maí 2021. Nokkrum mánuðum áður hafði Cellebrite tilkynnt að fyrirtækið hygðist hætta sölu á vörum sínum og þjónustu til viðskiptavina í Rússlandi og í Belarús.
Ákvörðunin var tekin í kjölfar gagnrýni í garð fyrirtækisins eftir að hópur rannsakenda greindi frá því að búnaður Cellebrite hefði verið notaður gegn tugþúsundum manna í Rússlandi, þar á meðal Alexei Navalny.
Þrátt fyrir að Cellebrite hafi stöðvað alla sölu til Rússlands gerði fyrirtækið búnaðinn aldrei óvirkan, segir mannréttindalögfræðingurinn Elitay Mack í samtali við Guardian. Hann segir jafnframt að fleiri dæmi séu um að búnaður Cellebrite hafi verið notaður eftir að fyrirtækið hefur tilkynnt um uppsögn samninga sinna. Þannig geti hugbúnaðurinn verið nothæfur þrátt fyrir að leyfið sé útrunnið.
„Hættið að selja einræðisríkjum“
„Pivovarov, sem nú er laus úr haldi rússneskra stjórnvalda, segir notkun Cellebrite hafa brotið gegn friðhelgi einkalífs hans og gert yfirvöldum kleift að nota persónulegar upplýsingar gegn honum.
Fram kemur í umfjöllun Guardian að Cellebrite hafi selt tæknilausnir sínar til stjórnvalda ýmissa ríkja sem sætt hafa gagnrýni fyrir mannréttindabrot. Þar á meðal eru Rússland, Belarús, Kína, Jórdanía, Kenía og Mjanmar, samkvæmt gögnum Citizen Lab.
„Ef Cellebrite vill hætta að leggja pólitískum ofsóknum lið er leiðin einföld: hættið að selja einræðisríkjum, gerið búnað þeirra ovirkan þegar trúverðugar upplýsingar liggja fyrir um misnotkun og komið í veg fyrir að hægt sé að afsala sér ábyrgð með því að innleiða dulkóðaðar auðkenningar á öllum afrituðum gögnum,“ er haft eftir John Scott-Railton, yfirrannsakanda hjá Citizen Lab.
Í svörum fyrirtækisins við fyrirspurnum fjölmiðla segir að tæki Cellebrite séu eingöngu ætluð til lögmætrar notkuar. Á því séu engar undantekningar. Öll notkun eldri Cellebrite-búnaðar í Rússlandi eftir mars 2021 sé með öllu óheimil. Að auki sé búnaður sem seldur var fyrir 2021 ónothæfur og samræmist ekki nýjum gerðum farsíma.
