Kynntust úti á lífinu
Erla hafði hugsað mikið um Spánarferðina síðasta skólaárið í MK. Vinkonur hennar höfðu farið til Spánar eftir stúdentinn og henni fannst hugmyndin heillandi. Hún velti fyrir sér spænskuskóla en komst síðan að þeirri niðurstöðu að það gæti verið skynsamlegt að gera eitthvað sem myndi bæði hjálpa henni fjárhagslega og koma henni inn í menninguna.
Lausnin var sú að fara út sem au pair.
„Á þessum tíma voru auglýsingar í blöðunum. Einn daginn hringdi frænka mín í mig; hún vissi að mig langaði til Spánar og hún hafði séð auglýsingu, hvort sem það var í Mogganum eða annars staðar, frá fjölskyldu sem vantaði au pair-stúlku í Valencia. Maðurinn var Íslendingur, konan spænsk og þau áttu tvo unga syni. Ég hafði síðan samband við þau og flaug svo út til Alicante í september árið 2004.“
Hún bjó hjá fjölskyldunni í miðborg Valencia, við Plaza de la Reina, nálægt dómkirkjunni. Fjölskyldan átti tvo unga syni og hlutverk Erlu var meðal annars að koma þeim í skólarútu á morgnana, sækja þá seinni partinn og vera með þeim þar til foreldrarnir komu heim. Hún fór einnig í spænskunám sem fjölskyldan hjálpaði henni að greiða.
Erla var síðan ekki búin að vera úti nema í tæpa tvo mánuði þegar hún fór út á lífið í Valencia og hitti þar ungan mann frá Marokkó, Mohammed, sem ávallt er kallaður Simo.
Í dag eru þau hjón.
„Simo er sem sagt frá fæddur í Marokkó og ólst þar upp að hluta. Pabbi hans hafði unnið í nokkrum löndum og var síðar við störf á Spáni. Fjölskyldan flutti svo til Spánar í kringum árið 2000. Hann talar fullkomna spænsku. Vinir hans sem eru frá Marokkó eru oft með hreim, en hann er ekki með neinn hreim. Hann náði spænskunni mjög vel, enda var hann ungur þegar hann kom. Þegar ég sá hann fyrst þá fattaði ég ekki strax að hann væri Marokkóbúi. Hann var bara dökkur á hörund. Það er svolítið þannig með Íslendinga sem koma til Spánar: þeir halda oft að allir séu Spánverjar. Þeir gera ekki greinarmun á því hvort fólk sé frá Ekvador, Argentínu eða Marokkó. Í dag sé ég alveg muninn, til dæmis á klæðaburði, tali og útliti.“
Margvíslegar ranghugmyndir um íslam
Eiginmaður Erlu er múslimi og kemur frá framandi landi og öðrum menningarheimi.
Af ástæðum, sem eru líklega nokkuð skiljanlegar, þá voru viðbrögð fjölskyldu og vina Erlu nokkuð blendin þegar þau fréttu fyrst af sambandinu.
„Þetta voru mjög svona „protective“, viðbrögð sem ég skil alveg. Þetta var dálítið erfitt svona fyrstu árin, en með tímanum breyttist það og þetta er allt annað í dag, enda erum við búin að vera saman í meira en tuttugu ár og fólk sé að við erum hamingjusöm og okkur líður vel. Í dag dýrkar mamma hann og þau eiga mjög gott samband sín á milli.“
Erla er sjálf múslimi í dag, þótt hún gangi ekki með slæðu.
Hún finnur þó vel fyrir því að margir séu með fyrir fram mótaðar hugmyndir um íslam.
„Það eru miklar ranghugmyndir. Ef ég segi: „Já, ég er múslimi,“ þá hugsar fólk oft strax að ég hafi gert það af því að maðurinn minn krafðist þess, eða af því að ég hafi þurft að gera það til að giftast honum. Það er fyrsta hugmyndin hjá mörgum. En það var ekki þannig. Ég reyni oft að forðast þessa umræðu því ég hef verið hinum megin. Ég veit hvað fólk hugsar. Mjög margir eru bara ekki opnir fyrir þessu. Ég kem ekki inn í herbergi og segi: „Hæ, ég heiti Erla og ég er múslimi.“ Það er alveg eins og einhver Íslendingur segir ekki: „Hæ, ég heiti Jón og ég er kristinn.“ Ef fólk spyr mig, þá svara ég. Mér er alveg sama um það.
En þetta er ekki það fyrsta sem ég segi, því ég veit að fólk er með ranghugmyndir og ég nenni ekki alltaf að gefa fólki færi á leiðindum.
Hún segir að fólk tengi íslam oft fyrst og fremst við boð og bönn, en að trúin snúist líka um lífsgildi, framkomu og ábyrgð.
„Sérstaklega í Norður-Marokkó, þar er samfélagið frekar íhaldssamt. En það er mikilvægt að fólk geri sér grein fyrir því að ef það þekkir ekki íslam heldur það stundum bara: „Ó, ertu svona trúaður?“ En íslam snýst líka um hvernig þú átt að lifa lífinu í sátt og samlyndi, vera góð manneskja og koma vel fram við aðra. Þetta er ekki bara: „Farðu að biðja“ eða „þú mátt ekki drekka“. Reglurnar eru til staðar af ástæðu.“
Gifti sig og byrjaði í háskóla á sama árinu
Dvöl Erlu hjá au pair-fjölskyldunni varð síðan styttri en upphaflega stóð til. Hún lýsir því að væntingar húsmóðurinnar hafi verið óljósar og stundum mótsagnakenndar; hún átti að vera eins og hluti af fjölskyldunni, en á sama tíma voru gerðar til hennar kröfur sem henni fannst ekki alltaf passa við það hlutverk.
„Það varð til þess að ég hætti eftir tæpa fimm mánuði en á þessum tíma var ég náttúrlega búin að kynnast manninum mínum og var svolítið farin að festa rætur hérna í Valencia.“
Fyrstu árin var lífið að nokkru leyti á milli landa. Erla fór heim til Íslands, vann í nokkra mánuði, safnaði pening og fór svo aftur til Spánar.
„Það var ekki fyrr en í byrjun 2007 sem ég ákvað að ég ætlaði að vera hér og fara í háskólanám. Ég fór reyndar í háskóla á Íslandi 2006, í ensku, en kláraði ekki önnina eða árið. Mér fannst það ekki skemmtilegt. Þetta var svolítið þessi tilfinning að maður þyrfti að fara í nám, en ég vissi ekkert hvað ég vildi verða þegar ég yrði stór. Ég fór fyrst að vinna á veitingastað og vann svo á hóteli í frekar langan tíma. Eftir það fór ég að undirbúa mig fyrir samkeppnispróf til að komast inn í háskóla. Á Spáni er þetta þannig að það þurfa allir sem eru með stúdentspróf að taka slíkt próf til að komast inn í háskóla. Þeir sem fá hæstu einkunnir komast inn. Þetta er svipað og klásus heima á Íslandi og það fer eftir náminu hversu háa einkunn þú þarft. Ég þurfti að fara í þetta próf með erlent stúdentspróf, en ég tók ekki sama próf og Spánverjarnir.
Ég fór í akademíu til að undirbúa mig og ákvað svo að fara í kennaranám. Ég hugsaði: „Hvað get ég gert?“ Ég er íslensk, tala góða ensku, tala spænsku og hef alltaf haft gaman af börnum. Ég var samt frekar „clueless“. Á þessum tíma voru engir samfélagsmiðlar eins og í dag og maður vissi minna um hvað var í boði. Ég undirbjó mig svo í um eitt skólaár fyrir prófið. Ég þurfti að taka próf í sögu, listasögu, spænsku, ensku og stærðfræði. Allt var skriflegt og margar spurningarnar voru ritgerðarspurningar. Stærðfræðin hér er líka lengra komin en á Íslandi. Ég hef aldrei verið góð í stærðfræði, en ég þurfti að taka prófið. Allavega komst ég síðan inn í Háskólann í Valencia árið 2008,“ segir Erla en í mars sama ár giftust þau hjónin.
Erla tók síðan námið á lengri tíma, enda eignaðist hún báðar dætur sínar á meðan á náminu stóð. Sú eldri, Salma, fæddist í ágúst 2009 og sú yngri, Maram, árið 2012.
Fjölmenningarfjölskylda
Fjölskyldusaga Erlu er ekki beinlínis einföld. Móðir hennar er íslensk, faðir hennar finnskur, hún fæddist í Svíþjóð, ólst upp á Íslandi, flutti til Spánar og giftist manni frá Marokkó.
Hún segir stundum að þegar fólk spyrji hvaðan hún sé sé svarið flóknara en virðist í fyrstu.
Ég segi stundum við fólk þegar það spyr hvaðan ég er: „Ef þú vissir alla söguna.“ Mamma mín er íslensk, pabbi minn er finnskur, ég fæddist í Svíþjóð, flutti svo til Spánar og kynntist manninum mínum sem er frá Marokkó.
Dætur hennar og eiginmannsins hafa alist upp við nokkra menningarheima og tungumál. Þær hafa tengsl við Ísland, Spán og Marokkó, en Erla segir að tengslin við Marokkó séu sterkari í daglegu lífi þeirra en tengslin við Ísland. Ástæðan er einföld: föðurfjölskyldan er nær þeim.
„Þau tala náttúrulega nokkur tungumál og þekkja fleiri menningarheima. Þær eru samt með sterkari rætur til Marokkó en Íslands, því amma þeirra og afi eru hér, frændsystkini þeirra og mágkona mín og hennar fjölskylda. Það er meira persónulegt samband þar. Amma þeirra passaði þær þegar þær voru litlar. Mamma mín er á Íslandi og kemur bara í stuttan tíma í einu.“
Fjölskyldan fer einnig árlega til Marokkó og dæturnar hafa farið þangað frá því þær voru litlar. Þær hafa stundum dvalið þar á undan foreldrum sínum, hjá ömmu sinni í Norður-Marokkó.
Íslenskan hefur hins vegar orðið erfiðari með árunum. Dæturnar töluðu íslensku þegar þær voru litlar en spænska er tungumálið á heimilinu.
„Þær töluðu íslensku þegar þær voru litlar, en það hefur orðið erfiðara með tímanum því það er engin íslenska töluð á heimilinu. Við tölum spænsku saman. Íslenska var samt fyrsta tungumálið sem þær lærðu. Þær skilja mjög mikið og þegar þær fara til Íslands tekur það tvær eða þrjár vikur að koma sér inn í tungumálið aftur. Þá fara þær að tala meira. En þegar við komum aftur til Spánar núllstillist þetta að einhverju leyti.“
Var niðurbrotin
Í dag á litla fjölskyldan heima í Catarroja, litlum bæ rétt fyrir utan Valencia. Eftir útskrift vann Erla fyrst í svokölluðum enskuakademíum, sem eru algengar á Spáni. Þar sækja mörg börn aukalega enskukennslu utan skóla, enda hefur snerting spænskra barna við ensku lengi verið minni en íslenskra barna.
Árið 2015 ætlaði hún að taka samkeppnispróf til að komast inn í ríkisskólakerfið. Hún undirbjó sig í heilt skólaár, borgaði fyrir undirbúning og mætti á prófdaginn tilbúin. Þá kom í ljós að hún var ekki á listanum og fékk ekki að taka prófið. Kerfið hafði skráð að hún þyrfti sérstakt spænskupróf vegna þess að hún væri með erlent stúdentspróf, þrátt fyrir að hún væri með háskólagráðu frá Valencia. Hún hafði aldrei verið látin vita.
„Ég mætti í skólann þar sem ég átti að taka prófið. Þetta er stórt próf fyrir allt Valencia-héraðið. Fólk er sent í mismunandi skóla til að taka prófið. Í ár held ég að um 17 þúsund manns muni taka prófið og kannski séu níu hundruð stöður í boði.“
Hún var miður sín.
„Ég var búin að undirbúa mig í átta mánuði eða lengur og mátti ekki taka prófið. Ég var brjáluð og missti allt álit á kerfinu.
Ég hef örugglega aldrei grátið jafn mikið.
Daginn eftir ákvað hún að byrja upp á nýtt. Hún sendi ferilskrá á einkaskóla og sérskóla í nágrenninu og fékk að lokum starf í alþjóðlegum einkaskóla í Valencia. Þar hefur hún starfað í um ellefu ár.
Einkaskólar, ríkisskólar og foreldravæntingar
Skólinn þar sem Erla starfar í dag er einkarekinn alþjóðlegur skóli sem tekur við börnum frá þriggja ára aldri og upp í átján ára aldur. Hún kennir yngstu bekkjunum, einkum fyrsta og öðrum bekk, og kennir þau fög sem eru kennd á ensku, meðal annars ensku, samfélagsfræði, náttúrufræði, listir og drama. Hún hefur áður verið umsjónarkennari en er það ekki núna. Aukagreiðslan fyrir umsjónarkennslu er að hennar mati ekki þess virði miðað við álagið sem fylgir.
„Umsjónarkennarinn sér um alla viðtalstíma, samskipti við foreldra og er milliliðurinn. Það er mjög mikið álag.“
Hún segir álagið í kennslu ungra barna mikið og áreitið daglegt.
Ég kem heim á hverjum degi og hugsa bara: „Úff.“ Áreitið er rosalegt. Maður heyrir nafnið sitt átta hundruð sinnum á dag.
Einkaskólakerfið á Spáni er ólíkt því sem Íslendingar þekkja. Þar eru ríkisskólar, einkaskólar og svokallaðir semi-einkaskólar, sem fá stuðning frá ríkinu en taka einnig greiðslur frá foreldrum.
Einkaskólar eru dýrir og oft eru það efnameiri fjölskyldur eða fjölskyldur með mjög öruggar tekjur sem geta leyft sér slíkt nám.
„Það er ekki einhver meðalmanneskja sem getur auðveldlega borgað einkaskóla. Þetta geta verið um hundrað og fimmtíu þúsund íslenskar krónur á mánuði fyrir eitt barn. Ef mín laun eru tvö hundruð þúsund á mánuði gæti ég ekki borgað einkaskóla fyrir eitt barn á mínum launum einum.“
Í einkaskólum sé einnig meiri þrýstingur frá foreldrum, að hennar mati. Skólinn sé að hluta til fyrirtæki og stundum verði of mikil áhersla á að þóknast foreldrum.
„Mér finnst vera minni hræðsla við foreldra í ríkisskólunum en í einkaskólunum er alltaf verið að hugsa: „Hvernig taka foreldrarnir þessu?“, þar sem skólinn er náttúrulega líka fyrirtæki og þess vegna er hugarfarið: „You have to please the customer“. Mér finnst reyndar stundum allt of mikið tekið tillit til foreldranna.“
Mikill munur á íslensku og spænsku skólakerfi
Erla bendir á ýmsan mun á íslensku og spænsku skólakerfi. Á Spáni eru til dæmis ekki kenndar greinar eins og handavinna, textílmennt, smíði eða sund með sama hætti og á Íslandi. Íþróttir eru kenndar tvisvar í viku, oft 45 mínútur í senn, og börn fara almennt ekki í sturtu eftir íþróttir eins og algengt var á Íslandi.
Þá séu spænsk börn oft sterkari í stærðfræði og raungreinum, en aftur á móti fái íslensk börn mun meiri snertingu við ensku.
Skóladagurinn í einkaskólum er jafnframt langur.
„Einkaskólar eru nánast alltaf níu til fimm. Það er þjónustan sem foreldrar eru að borga fyrir. Frá því skólinn byrjar í september og þangað til honum lýkur er þetta eiginlega alltaf níu til fimm. Kannski eru tveir eða þrír dagar yfir árið þar sem við klárum klukkan þrjú, til dæmis vegna hátíðahalda í lok annar, eins og fyrir jól eða í mars. Skólaárið á Spáni byrjar líka seinna og því lýkur seinna en á Íslandi. Kennarar byrja yfirleitt 1. september, nemendur nokkrum dögum síðar og skólanum lýkur oft í kringum 20. júní. Í einkaskólum getur sumarskóli síðan staðið fram í lok júlí.“
Erla nefnir einnig að henni finnist meira talað um alls kyns greiningar á börnum á Íslandi.
„Mér finnst til dæmis mjög mikið talað um ADHD á Íslandi. Það virðist annað hvert barn vera með einhverja greiningu. Hér er þetta líka til, en mér finnst það ekki jafn áberandi.“
Hún segir einnig mikinn mun á uppeldi barna á Spáni og Íslandi.
„Hérna eru börn til dæmis ekki úti að leika sér ein fimm, sex eða sjö ára gömul allan daginn og fara heim til annarra barna. Ég man frá Íslandi að maður gat verið heima hjá vinkonu þar sem var ofbeldi og drykkja. Mamma vissi ekkert af því. Ef hún hefði vitað það hefði hún ekki sent mig þangað aftur.
Foreldrar hér eru miklu varkárari með að senda börnin sín eitthvert. Börn eru ekki bara að fara í heimsókn hvert sem er, frekar hittast fjölskyldur einhvers staðar. En þetta gerir fjölskylduna líka sameinaðri.
Þegar stelpurnar mínar voru litlar hugsaði ég stundum að það væri gott að ala þær upp á Íslandi en þegar þær komust á unglingsaldur hugsaði ég: „Nei, ég vil það ekki.“ Á Íslandi er það oft orðið skrýtið ef þú drekkur ekki á gamlárskvöld þegar þú ert unglingur. Það var líka þannig þegar ég var fimmtán eða sextán ára. Hér eru börn miklu meira heima og undir eftirliti foreldra lengur. Ég get ekki séð fyrir mér þrettán ára börn fara ein út hér eins og tíðkast á Íslandi. Dóttir mín, sem er fjórtán ára, byrjaði í fyrra að ganga ein á fótboltaæfingu í hverfinu. En það er ekki mikið um að vinkonur komi heim eða að hún fari heim til vinkvenna. Það er líka lítill tími fyrir það. Hér eru miklar kröfur í námi.“
Spænska skrifræðið tekur á taugarnar
Á TikTok birtir hún reglulega myndskeið þar sem hún segir frá lífinu á Spáni, menningarmuninum, kennarastarfinu og því hvernig það er að vera Íslendingur sem hefur búið lengst af fullorðinsáranna í allt öðru landi.
„Það er auðvitað af nógu af taka, eins og veðurfarið, matarvenjurnar og ýmislegt. Ein íslensk kona sem býr hér sagði einu sinni mjög góðan punkt: Spánverjar fara meira eftir sólinni en klukkunni. Á veturna er myrkur um sexleytið, en núna á sumrin er ekki myrkur fyrr en um tíu. Veðrið spilar líka mikið inn í. Veturinn hér á ströndinni er mildur. Það gerir það að verkum að fólk fer meira út, í göngutúra eða á bar í vikunni, og börnin leika sér á leikvelli fram eftir kvöldi. Fólk pælir ekki alltaf jafn mikið í klukkunni. Ég hef samt alltaf verið þannig að börnin mín fóru snemma í rúmið þegar þau voru lítil. Ég gat ekki hugsað mér að þau færu að sofa klukkan tíu,“ segir hún.
„Eitt af fyrstu myndböndunum sem fékk mikið áhorf var um hluti sem ég geri ekki á Spáni sem Íslendingur. Það var sett fram með húmor en byggði á raunveruleika. Ég er mjög íslensk í mér á mörgum sviðum, til dæmis í matargerð, vinnuhugsun og réttlætiskennd. Í vinnunni minni kom þetta til dæmis fram. Ég fékk nóg og fór í veikindaleyfi eftir kulnun og taugaáfall út af yfirmanni mínum.
Á Íslandi er meiri áhersla á réttindi starfsfólks og yfirmaður getur líka verið félagi þinn. Hér er meira stigveldi.
Yfirmaður er yfirmaður og þú átt ekki að tala við hann á ákveðinn hátt. Það situr enn í mér, þó að ég hafi búið hér í öll þessi ár.“
Hún nefnir einnig sem dæmi spænska skrifræðið, sem er talsvert þyngra í vöfum og flóknara heldur en heima á litla Íslandi. Þótt kerfið hafi orðið rafrænna síðustu tuttugu ár þurfi fólk enn oft að hringja, mæta á staðinn, bíða eftir tímum eða fara milli stofnana með pappíra og ljósrit.
Hún tekur dæmi af því þegar hún þurfti að breyta upplýsingum fyrir dætur sínar eftir að þær fengu spænska kennitölu og spænsk skilríki. Til að uppfæra upplýsingar hjá heilbrigðiskerfinu þurfti hún að fara á fleiri en einn stað og fékk misvísandi upplýsingar um næstu skref. Hún segir slíkt verða til þess að fólk gefist stundum upp eða fresti hlutum.
Hefur fest rætur
Erla segir lífsgæðin á Spáni að mörgu leyti góð en tekur fram að verðlag og húsnæðiskostnaður hafi hækkað verulega síðustu ár og launin hafi ekki hækkað í takt við það.
„Venjulegt fólk með venjuleg laun er alveg að ströggla hérna. Ég veit ekki um marga Íslendinga sem koma hingað og vinna á spænskum launum. Mér finnst Íslendingar reyndar almennt hafa það bara mjög gott, eru að fara til útlanda nokkrum sinnum á ári og kaupa bíla og íbúðir, jafnvel fyrir þrítugt. Launin á Íslandi eru orðin kannski fjórum sinnum hærri en á Spáni. Áður hefði ég sagt þrisvar sinnum hærri, en nú finnst mér þetta vera fjórfalt.“
Aðspurð segist Erla ekki sjá fyrir sér að flytja aftur til Íslands. Hún er samt enn íslensk í sér, segir hún, þó að hún þurfi stundum að stoppa þegar hún gerir myndbönd og rifja upp íslensku orðin.
Það sem átti að vera tímabundin dvöl eftir stúdentinn varð því að lífi í öðru landi. Erla fór til Valencia til að læra spænsku en fann þar eiginmann, fjölskyldu, starf og nýtt heimili.
„Ég gæti örugglega fengið vinnu á Íslandi, en maðurinn minn talar auðvitað ekki íslensku og myndi líklega bara enda í einhverri láglaunavinnu þar. Hann er búinn að vinna sig upp hér, er í góðri vinnu með góð laun, og stelpurnar okkar eiga líka líf sitt hér.“
