Þann 15. nóvember 1978 fórst DC-8 þota Flugleiða, Leifur Eiríksson, í aðflugi að flugvellinum við Kólombó á Srí Lanka. Um borð voru 262, flestir indónesískir pílagrímar á heimleið frá Mekka. 183 létust. Þrettán Íslendingar voru í vélinni og fimm þeirra komust lífs af.
Óttar Sveinsson rakti söguna í bókinni Útkall: Leifur Eiríksson brotlendir og á henni byggja þeir Fjölnir og Magnús leikgerðina. Magnús leikstýrir og Fjölnir er einn fimm leikara.
„Ég er búinn að vera með þessa sögu í maganum í fimm, sex ár,“ segir Fjölnir.
„Þetta er náttúrulega mikill harmleikur og mjög sorglegt en saga þeirra fimm sem lifðu af er ótrúleg. Þetta var svo miklu meira en flugslysið sjálft. Það er líka það sem tók við. Þau liggja slösuð úti í skógi og svo kemur fólk sem þau halda að sé björgunarfólk en þá voru það heimamenn, sumir jafnvel klæddir sem læknar, sem rændu þau. Hálsmenum, úrum og veskjum.“
Svo stoppar hann sig af.
„Ég vil ekki segja of mikið.“
Pílagrímar og flókin aðfangakeðja
En hvað var íslensk flugvél eiginlega að gera yfir Srí Lanka?
Á þessum árum tóku Íslendingar virkan þátt í árlegu flugi pílagríma til Mekka. Vélar og áhafnir voru leigðar út til að ferja fólk frá Indónesíu, Alsír og víðar til Jedda, og þetta var orðinn árlegur liður í rekstrinum.
„Þetta hentaði bara svo vel af því að það var off-season á Íslandi. Þarna voru bæði flugvélar og starfsfólk á lausu til að fara í verkefnið,“ segir Magnús.
Íslendingar stunda þetta enn af krafti. Air Viking, Arnarflug og Flugleiðir sinntu pílagrímaflugi á sínum tíma og eftir að Arngrímur Jóhannsson og Þóra Guðmundsdóttir stofnuðu Atlanta árið 1986 varð það fljótt ein af burðarásum félagsins.
Núna í vor voru á bilinu fimm til sex hundruð starfsmenn í árlegu pílagrímatörninni fyrir Saudia-flugfélagið. Vélar félagsins hafa undanfarin ár meðal annars flutt pílagríma heim til Indónesíu, sömu leið og Leifur Eiríksson var á.
Fjallað var um pílagrímaflug Íslendinga fyrr og nú í þáttaröðinni Flugþjóðinni á Sýn+ fyrr á árinu. Á Vísi má meðal annars lesa um flugfólkið sem þurfti stöðugt að varast trúarlögregluna og pílagrímatörn Atlanta í vor.
Haustið 1978 voru íslensku áhafnirnar sex og skiptust á. Pílagrímarnir sátu áfram í sömu vél en Íslendingarnir stukku inn og út í millilendingum. Leifur Eiríksson var á leið frá Jedda og í Kólombó beið áhöfn sem átti að taka við vélinni og fljúga henni áfram til Surabaya í Indónesíu. Þess vegna voru ekki allir Íslendingarnir þrettán við störf um borð. Sumir voru farþegar á leið í næsta verkefni.
Slysið er það mannskæðasta í sögu íslenskra flugfélaga en Íslendingar voru í miklum minnihluta um borð og það varð hinum megin á hnettinum. Þar kann að liggja skýringin á því að yngra fólk þekkir það varla.
„Eldri kynslóðin man vel eftir þessu. En ég er 38 ára, fæddur 88, og fólk sem er jafngamalt mér og yngra virðist ekki kannast við þessa sögu. Það er líka svolítið drifkrafturinn. Mann langar ekki að hún gleymist,“ segir Fjölnir.
Geislinn var skakkur
Vélin kom inn til lendingar í þrumuveðri og úrhelli. Flugmennirnir þurftu að reiða sig á blindflugstæki og aðflugshallageisla frá flugvellinum, sem átti að segja þeim hve langt væri í jörðina.
„Það eru einhverjar vísbendingar um að mælingarnar séu skrýtnar en auðvitað vill maður treysta þessum tækjum. Svo koma þeir út úr þrumuskýinu og sjá að þeir eru allt of lágir,“ segir Fjölnir.
Vélin brotlenti í skóglendi skammt frá flugbrautinni.
Íslendingarnir áttu sjálfir bágt með að trúa því sem hafði gerst.
„Þau hugsuðu bara: Við erum íslenskt flugfélag. Svona kemur ekkert fyrir,“ segir Fjölnir.
„Þetta er eitthvað sem gerist í útlöndum,“ skýtur undirritaður inn í.
„Þetta gerist bara í útlöndum og í bíómyndum. Þetta gerist ekki fyrir okkur.“
Þeir Fjölnir og Magnús taka fram að þeir vilji ekki ala á flughræðslu hjá neinum. Það sem klikkaði hafi fyrst og fremst verið tækjabúnaðurinn á flugvellinum.
„Það kemur í ljós á örlagaríkri stundu að geislinn hafi verið skakkur,“ segir Magnús.
Að sögn þeirra félaga átti að yfirfara búnaðinn á níutíu daga fresti en það hafði ekki verið gert í heilt ár, og önnur flugfélög höfðu kvartað undan því að geislinn væri ónákvæmur.
Þeir eru ekki einir um þá skoðun. Í Flugþjóðinni rifjuðu Flugleiðamenn slysið upp og töldu vanstilltan geisla hafa ráðið mestu.
Í lopapeysu í fjörutíu stiga hita
Katrín Fjeldsted, sem þá var við læknanám í Lundúnum og fór síðar á þing, var beðin um að fljúga út og hlúa að löndum sínum í Srí Lanka.
Hún hafði varla tíma til að pakka. Hún hafði heyrt af þrumum, eldingum og óveðri svo hún skellti sér í þykka lopapeysu.
„Svo kemur hún út úr vélinni og þá eru bara fjörutíu gráður. Hún lendir á hitavegg,“ segir Magnús.
„Hún var ekki lengi í þessari ullarpeysu,“ bætir Fjölnir við.
Katrín hjúkraði þeim slösuðu og kom þeim á betra sjúkrahús en þeir Fjölnir og Magnús telja að hún hafi ekki síður verið þarna til að hlusta. Hún sat samlestur með leikhópnum í Hörpu á dögunum og það gerði Óttar Sveinsson líka.
Léttara á sálina í hvert sinn
Harald Snæhólm flugstjóri var farþegi um borð, á leið að taka við annarri vél. Hann skarst í andliti, fjórir hryggjarliðir brotnuðu og óvíst var hvort hann myndi lifa. Þegar hann komst í samband við annan Íslending á spítalanum byrjaði hann strax að segja frá.
„Hann segir honum söguna, ef hann skyldi nú deyja. Þá væri hann allavega búinn að miðla henni frá sér,“ segir Fjölnir.
Oddný Björgólfsdóttir flugfreyja var sú fyrsta úr hópnum sem Fjölnir hitti til að segja frá áformunum. Hann var stressaður og hræddur við að ýfa upp gömul sár.
„Ég spyr hana bara fyrst hvort henni finnist erfitt að rifja þetta upp. Þá sagði hún að það væri þvert á móti. Þetta yrði léttara á sálina í hvert einasta skipti sem hún fengi tækifæri til að tala um þetta,“ segir hann.
„Það er svolítið hjartað í sögunni. Að það sé sniðugra að tala um áföllin okkar í staðinn fyrir að byrgja þau inni.“
Þau sem lifðu af fóru aftur að fljúga skömmu eftir slysið og flugu sum út starfsævina.
Ferðatöskur í stað flugvélar
Magnús segir að það hafi ekki legið í augum uppi hvernig ætti að koma svona sögu á svið. Bók Óttars er í raun röð viðtala sem raðað er í tímaröð og þann heimildastíl ákvað hann að nýta.
„Ég sagði við Fjölni: Já, ég vil endilega gera þetta, en ég vil þá fá fimm leikara þar sem hver tekur að sér einn af þessum eftirlifendum,“ segir Magnús.
„Við erum ekki að fara að sjá neina flugvél brotlenda í einhverjum skógi á sviðinu. Ef Hollywood vill gera þá bíómynd þá má hún gera það. Við höfum ekki áhuga á því.“
Leikararnir stíga þess í stað inn í minningar þeirra Oddnýjar, Haralds, Þuríðar Vilhjálmsdóttur, Jónínu Sigmarsdóttur og Kristínar Kristleifsdóttur. Með Fjölni á sviðinu eru Berglind Halla Elísdóttir, Ellen Margrét Bæhrenz, Kristín Þorsteinsdóttir og Ýr Aimée Gautadóttir Presburg.
Leikmyndin er ferðatöskur sem verða að flugvélarsætum eina stundina og sjúkrarúmum þá næstu. Þeir treysta á ímyndunarafl áhorfenda og segja hlutina oft verða áhrifameiri þannig. Anna Róshildur Benediktsdóttir semur tónlistina og vinnur hana meðal annars upp úr flugvélarhljóðum sem hún afbakar og býr til hljóðgervla úr.
Ætla að koma á sýningu
Fjögur þeirra sem lifðu eru enn á lífi. Harald lést í fyrra. Flest hinna ætla að mæta á sýningu og þau sem treysta sér síður til að rifja þetta upp hafa gefið henni blessun sína.
„Við erum byrjaðir að fá skilaboð frá ókunnugu fólki sem hvetur okkur og þakkar fyrir. Það er mjög fallegt,“ segir Fjölnir.
Þeir vita að bók Óttars rúmast ekki öll í einum og hálfum tíma. Saga pílagrímanna og fjölskyldna þeirra í Indónesíu er til dæmis að mestu ósögð í sýningunni þótt hún sé nefnd.
„Við hefðum aldrei getað náð utan um upplifun allra sem koma að slysinu í einni sýningu. Það er ekki hægt, eins mikið og við værum til í það,“ segir Magnús.
Útkall verður forsýnt í Hörpu 9. desember og frumsýnt kvöldið eftir. Uppselt er á frumsýninguna en sýnt verður aftur 13. desember og þrisvar í janúar. Miðar fást á tix.is og harpa.is.
Um endinn vilja þeir sem minnst segja, annað en að von sé á gestum og að forvitnir geti rýnt í aðstandendalistann á miðasöluvefnum.
„Ég ætla bara að segja að hann verður mjög flottur,“ segir Fjölnir.