NATO hættir við leiðtogafund í Albaníu – fækkar ráðherrafundum í skugga ágreinings innan bandalagsins

Atlantshafsbandalagið (NATO) hefur ákveðið að halda ekki fyrirhugaðan leiðtogafund í Albaníu árið 2027 og jafnframt draga úr fjölda funda á æðsta stjórnmálastigi. Ákvörðunin kemur á sama tíma og ágreiningur hefur aukist innan bandalagsins um útgjöld til varnarmála, stríðið í Úkraínu og hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna gegn Íran.
Samkvæmt Associated Press verða einnig breytingar á fundahaldi varnarmála- og utanríkisráðherra aðildarríkjanna 32.
Ákvörðunin hefur vakið spurningar um framtíðarsamstarf ríkjanna, ekki síst vegna spennu milli Bandaríkjanna og evrópskra bandamanna.
Leiðtogafundurinn í Albaníu fellur niður
Edi Rama, forsætisráðherra Albaníu, staðfesti fimmtudaginn 12. nóvember að ekki væri lengur gert ráð fyrir leiðtogafundi NATO í höfuðborginni Tirana á næsta ári.
Rama sagði að ekki hefði náðst sameiginleg niðurstaða um hvenær næsti fundur yrði haldinn.
Hann tók jafnframt fram að ef leiðtogafundur yrði haldinn árið 2028 væri gert ráð fyrir að hann færi fram í Tirana.
Albanía hafði verið valin til að halda fundinn samkvæmt áætlunum frá árinu 2025, en í yfirlýsingu leiðtogafundar NATO í Ankara í júlí síðastliðnum var ekki lengur tilgreind dagsetning eða staðsetning næsta fundar.
Fækkun ráðherrafunda vekur athygli
Breytingarnar ná lengra en til leiðtogafundarins í Albaníu.
Samkvæmt Associated Press var hefðbundinn fundur varnarmálaráðherra í október síðastliðnum felldur niður og enginn sambærilegur fundur er fyrirhugaður í október 2027.
Þá er aðeins einn fundur utanríkisráðherra á dagskrá næsta árs í stað tveggja.
NATO lýsir breytingunum sem endurskipulagningu fundahalds.
Pete Hegseth, varnarmálaráðherra Bandaríkjanna, og Marco Rubio utanríkisráðherra hafa hvor um sig annaðhvort sleppt fundi bandalagsins eða yfirgefið fund áður en honum lauk.
Þessi þróun hefur vakið athygli á samskiptum Bandaríkjanna við evrópska bandamenn.
Ágreiningur um framlög til varnarmála
Eitt helsta ágreiningsefnið innan NATO er hversu miklu aðildarríkin verja til varnarmála.
Á leiðtogafundinum í Haag árið 2025 samþykktu ríkin að stefna að því að verja samtals 5% af vergri landsframleiðslu til varnarmála og tengdra öryggisverkefna fyrir árið 2035.
Þar af eiga 3,5% að renna til hefðbundinna varnarmála og 1,5% til tengdra verkefna, meðal annars innviða.
Albanía hyggst verja um 2,15% af landsframleiðslu til varnarmála á þessu ári.
Samkvæmt Associated Press hafa sum aðildarríki lýst óánægju með að Albanía fengi að halda leiðtogafund þrátt fyrir að útgjöld landsins væru undir nýjum markmiðum bandalagsins.
Albanía er þó ekki eina ríkið sem stendur frammi fyrir þessari áskorun. Spánn, Belgía og Slóvenía eru meðal þeirra ríkja sem verja hlutfallslega minna til varnarmála.
Trump og Grænland valda spennu
Samskipti Donalds Trump Bandaríkjaforseta við aðra leiðtoga NATO hafa verið erfið á undanförnum misserum.
Trump hefur ítrekað gagnrýnt evrópsk ríki fyrir að verja ekki nægilegu fjármagni til sameiginlegra varnarmála.
Hann hefur einnig gagnrýnt bandamenn fyrir að styðja ekki hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna gegn Íran með þeim hætti sem hann telur nauðsynlegt.
Á leiðtogafundinum í Ankara vakti forsetinn jafnframt upp á ný hugmyndir um bandarísk yfirráð yfir Grænlandi.
Grænland tilheyrir danska konungsríkinu og slíkar hugmyndir hafa skapað spennu í samskiptum Bandaríkjanna og Danmerkur, sem bæði eru stofnaðilar að NATO.
Ágreiningurinn snertir grundvallarspurningar um fullveldi aðildarríkja og gagnkvæmar öryggisskuldbindingar bandalagsins.
Rutte segir breytingarnar ekki merki um veikleika
Mark Rutte, framkvæmdastjóri NATO, hefur gert lítið úr áhyggjum vegna fækkunar leiðtogafunda.
Í samtali við Associated Press sagði hann að bandalagið væri sveigjanlegt þegar kæmi að fundahaldi og að leiðtogarnir myndu koma saman þegar þörf væri á.
Hann benti á að þar til fyrir um áratug hefðu leiðtogafundir NATO yfirleitt verið haldnir annað hvert ár.
Að sögn Rutte fylgir því einnig gríðarlegur kostnaður að skipuleggja fundi þar sem leiðtogar 32 aðildarríkja koma saman ásamt fulltrúum samstarfsríkja.
Undirbúningur leiðtogafundarins í Haag árið 2025 kostaði um 100 milljónir Bandaríkjadala.
Hvaða þýðingu hefur þetta fyrir Ísland?
Ísland hefur verið aðili að NATO frá stofnun bandalagsins árið 1949 og byggir stóran hluta öryggis- og varnarmálastefnu sinnar á aðildinni.
Þótt Ísland hafi ekki eigin her tekur landið þátt í pólitískri ákvarðanatöku bandalagsins og nýtur þeirra sameiginlegu öryggisskuldbindinga sem aðildinni fylgja.
Fækkun leiðtogafunda breytir ekki sjálfkrafa þessum skuldbindingum.
Hins vegar getur aukinn ágreiningur meðal stærstu aðildarríkjanna haft áhrif á stefnumótun NATO og þar með öryggishagsmuni Íslands.
Sérstaklega skiptir máli hvernig bandalagið hyggst tryggja samstöðu um varnir Norður-Atlantshafsins, norðurslóðir og framtíðarskipan öryggismála í Evrópu.
Framtíð leiðtogafunda óljós
Ekki hefur verið ákveðið hvenær næsti reglulegi leiðtogafundur NATO fer fram.
Bandalagið getur þó boðað til aukafunda eða fjarfunda ef öryggisástand krefst þess.
Sérfræðingar benda á að færri leiðtogafundir þurfi ekki endilega að þýða veikara samstarf, enda hafi ný markmið um varnarfjárveitingar og hernaðargetu þegar verið samþykkt.
Á hinn bóginn undirstrikar ákvörðunin að NATO stendur frammi fyrir pólitískum áskorunum á sama tíma og átök og spenna fara vaxandi á alþjóðavettvangi.
Hvort breytingarnar reynast fyrst og fremst hagræðing í fundahaldi eða merki um dýpri ágreining mun ráðast af því hvernig aðildarríkjunum tekst að halda samstöðu um sameiginleg varnarmarkmið.