Lífeyrissjóðir landsmanna eiga stóran og jafnvel langstærstan hlut í fyrirtækjum í Kauphöllinni. Þetta gerir öðrum fjárfestum kleift að komast yfir mikil völd í stórum fyrirtækjum fyrir tiltölulega lítinn pening.
Ástæðan er sú að lífeyrissjóðirnir forðast eins og heitan eldinn að skipta sér af því hvernig fyrirtækjunum er stýrt eða skipa fulltrúa í stjórnir til að gæta hagsmuna sinna.
Sjóðirnir bera því við að í stað beinna fulltrúa sé gengið úr skugga um að óháðir stjórnarmenn gæti hagsmuna þeirra og annarra hluthafa; skipaðir eftir mati og tillögum svokallaðra tilnefninganefnda. Eins og dæmin sanna eru tilnefninganefndirnar oft ekki eins óháðar og látið er í veðri vaka.
Fjárfestingafélagið Kaldbakur hefur völd vel um fram eignarhlut sinn í matvörurisanum Högum, þar sem framkvæmdastjóri Kaldbaks er stjórnarformaður. Fjórir lífeyrissjóðir eiga samt stærri hlut í Högum en Kaldbakur en enga beina fulltrúa í stjórn.
Þessi og áþekk dæmi hafa birst í stjórnum fleiri skráðra félaga þar sem lífeyrissjóðir eiga eða hafa átt vel yfir helming hlutafjár, til dæmis Festi, Sýn, Símanum og Nova, svo fáein séu nefnd.
Smáir en knáir
Í umfjöllun í Þetta Helst fyrir mánuði var farið yfir hvernig þetta hefði birst á umliðnum árum. Meðal annars af því hvernig Heiðar Guðjónsson fjárfestir tókst, eftir að hafa keypt innan við eins prósents hlut í Íslandsbanka, að komast í stjórn félagsins og setjast í sæti stjórnarformanns.
Það er langt í frá einsdæmi.
Einstakir lífeyrisjóðir eru ýmist stærstu eða með stærstu hluthöfum í fjölda skráðra félaga.
Gildi á stærstu einstöku hlutina, frá 10% upp í tæp 17%, í fimm stórum félögum. Má þar
nefna tæplega 16% hlut í Högum, 17% í Reitum, 16% í Sýn, 14% í Eimskipafélaginu og 10% í Síldarvinnslunni í Neskaupstað.
Gildi er stærsti eða næststærsti hluthafinn í mörgum þessara félaga en hefur engu að síður engan mann í stjórn né hefur boðið fram slíkan á hluthafafundum.
Svipaða sögu er að segja af Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins – LSR – og Lífeyrissjóði verslunarmanna – LV. En þar vekur fleira athygli. Báðir eiga stóra hluti í fyrirtækjum sem eiga að keppa sín á milli. Þau eiga að berjast um sömu viðskiptavinina en hluti hagnaðarins rennur til sömu eigenda.
„Þetta er alveg augljóslega áhyggjuefni út frá samkeppnissjónarmiðum. Það þarf ekki hagfræðing eða einhvern sérfræðing í samkeppnisrétti til þess að sjá að það fer ekki vel á því að fyrirtæki sem eru í samkeppni skuli vera meira og minna með sömu eigendur,“ sagði Gylfi Magnússon í annarri umfjöllun í Þetta Helst um fyrirferð lífeyrissjóða í íslensku viðskiptalífi.
Eiga bæði Bónus og Krónuna
Dæmi um þessa krosseign lífeyrissjóðanna er af fyrirtækjum sem íslenskir neytendur sækja nauðsynjavörur til mjög reglulega, jafnvel daglega.
Í smásölu matvöruverslana og eldsneytis eru risarnir Hagar og Festi nánast áskrifendur að viðskiptum þriggja af hverjum fjórum Íslendingum.
Lífeyrissjóðir eiga samanlagt tvo þriðju alls hlutafjár í þessum félögum báðum.
Tveir af þeim þremur stærstu, LSR og LV, eiga meira að segja stóra hluti í þeim báðum. LSR yfir 10% í báðum. Sjóður verslunarmanna á enn stærri hluti í þessum keppinautum í baráttunni um brauð- og mjólkursölu; er stærsti einstaki eigandi Festi með 16% hlut en líka næststærsti eigandi Haga með 12% hlut.
Svona er þetta líka í tilfelli bankanna þriggja, Arion, Íslandsbanka og Kviku. Verslunarmenn og Gildi eiga hátt í 10% hlut í öllum þremur og LSR í tveimur. LSR á svo í öllum þremur fjarskiptafyrirtækjunum; Sýn, Símanum og Nova en líka í öllum fjórum fasteignafélögunum í Kauphöllinni.
Hætta við vopnahlé
Gylfi Magnússon sagði í þættinum að hann teldi lífeyrissjóðina vera meðvitaða um þessa stöðu en um leið hefðu þeir afar takmörkuð úrræði til þess að bregðast við þessu önnur en að skipa ekki menn í stjórnir sem hafi augljósa hagsmuni eða tengsl við keppinaut og svo framvegis.
Það er að sögn Gylfa eitt hlutverk eigenda að hvetja sitt fólk til dáða í samkeppni við keppinauta, reyna að vinna markaðshlutdeild og sigra í samkeppni. Áhyggjuefnið í tilfelli eignarhalds lífeyrissjóðanna snúist ekki um áhyggjur af samráði eða ólöglegri háttsemi.
„Það er ekki mikill hvati til þess þegar þú átt líka samkeppnisaðilann og kannski birtist þetta bara í því að menn gera mjög lítið. Það er bara hætt við því að samkeppnin, sem var nú kannski ekki mikil fyrir, koðni enn frekar niður,“ sagði Gylfi Magnússon í Þetta Helst.
Ólafur Sigurðsson, framkvæmdastjóri Birtu lífeyrissjóðs, er ekki á því að fjárfestingar lífeyrissjóða í tveimur eða fleiri félögum á sama markaði geti skaðað samkeppni. Birta er meðal sjóða sem eiga í fyrirtækjum sem teljast keppinautar þó hlutur Birtu í þeim sé mun minni en hjá stærri sjóðunum þremur.
„Þetta hefur kosti og galla,“ sagði Ólafur og benti á að þetta sé ekki séríslenskt fyrirbrigði, í Bandaríkjunum eigi lífeyrissjóðir upp undir 35-40% í skráðum félögum þótt vissulega væru þeir miklu fleiri og markaðurinn miklu stærri.
„Í þessu felst auðvitað umboðsvandi. Við þurfum að passa okkur að rækja þetta mjög vel en í þessu felst líka ákveðin skilvirkni.“
Skilvirknin sé sú að sem stórir hluthafar geti þeir með skráðum félögum mætt á hluthafafundi og sett sig betur inn í mál en einstaklingar geti.
Því fylgi líka kostur að lífeyrissjóðir séu tilbúnir að „fjármagna samkeppni þvert yfir markað,“ eins og Ólafur kallar það. Ef sjóðirnir keyptu einungis hlutabréf í einu fyrirtæki á markaði yrði fákeppnin meiri.
Óháðir fulltrúar
Andsvar lífeyrissjóðanna við gagnrýni á sameiginlegt eignarhald þeirra er að þeir skipti sér ekki af daglegum rekstri og eigi ekki beina fulltrúa í stjórnum þessara félaga. Stjórnarmenn eigi að vera óháðir einstaka hluthöfum, valdir út frá hæfismati tilnefningendanefnda. Þannig eigi eignarhaldið hvorki að koma niður á samkeppni né umbuna einum hluthafa á kostnað annars.
„Fyrir lífeyrissjóðina er þetta vissulega kannski tiltölulega þægilegt því þetta svona firrir þá ákveðinni ábyrgð,“ segir Gylfi Magnússon.
Sjóðirnir séu ekki með sitt fólk í stjórn heldur þá sem bjóða sig fram til þess og hafa verið metnir hæfir til setu í stjórnum skráðra félaga.
„En viðkomandi hafa þá líka persónulega ekki mikilla ef nokkurra hagsmuna að gæta af því hvernig gengur í samkeppninni.“
Gylfir segir þá vissulega geta komið á framfæri gagnlegum athugasemdum, lagt mat á einhverjar áætlanir og verið faglegir í sínu starfi en þeir verði aldrei „með svipuna á lofti til þess að hvetja forstjórann til dáða í samkeppni einfaldlega vegna þess að þeir sjálfir hafa ekkert mikla hagsmuni af því og sjá kannski að þeir sem kusu þá í stjórnina eða veittu þeim stuðning í stjórnina hafa engan sérstaka hagsmuni af því heldur vegna þess að þeir eiga samkeppnisaðilana líka,“ segir Gylfi.
Framkvæmdastjóri Birtu telur samskipti lífeyrissjóðanna við félögin sem þeir fjárfesta í vera í föstum skorðum. Því sé gagnrýni á aðgerða- og afskiptaleysi þeirra að einhverju leyti ósanngjörn.
„Virkninni er lýst á heimasíðunni hjá okkur í þeim skilningi að það er hægt að fara inn á alla skráða fundi sem við tökum þátt í og yfirfara hvernig við greiðum atkvæði og það er í sjálfu sér kannski ekki okkar að meta hversu virk við erum en það er þá að minnsta kosti hægt að bera það saman við aðra og spyrja sig: Erum við eitthvað ólíkir öðrum fagfjárfestum,“ sagði Ólafur hjá Birtu.
Lífeyrissjóðir eins og Birta þurfi líka að gæta að því að samræmi sé milli þess sem sjóðurinn samþykkir hjá einu skráðu félagi en leggst mögulega gegn hjá öðru.
„Það er mjög sjaldan sem ég man eftir að við höfum samþykkt eitthvað alveg á skjön við þorra allra annarra hluthafa.“
Gylfi segir að þótt vissulega sé mikilvægt að minna á að lífeyrissjóðirnir séu langt í frá ein samstæð heild sé það einkennandi hversu lítið þeir hafa látið til sín taka innan þessara félaga þar sem þeir eigi sannarlega hagsmuni að verja.
„Þeir eru náttúrlega nokkuð augljóslega ekki að nýta sér öll þau tækifæri sem þeir hafa,“ segir Gylfi og bendir á að margir sjóðir eigi frá 10% upp í 15% í hverju einasta skráða félagi. Því fylgi bæði tækifæri og ábyrgð sem hafi ekki verið nýtt. Hann segir dæmi um þetta vera ákvarðanir og gagnrýni á laun forsvarsmanna félaganna.
„Lífeyrissjóðirnir hafa stundum svona sagt eitthvað mjög pent í gagnrýni á slíka hluti en aldrei gripið neitt harkalega inn í.“
Á herðum risans
Áður hefur verið bent á að litlir hluthafar skráðra félaga komist í að vera nær alráðir í félögunum. Gylfi Magnússon segir að það eigi ekki að koma á óvart.
„Það er eiginlega bara óhjákvæmileg afleiðing af þessari afstöðu lífeyrissjóðanna. En auðvitað er skrítið að það sé hægt að ná nánast yfirráðum yfir risastóru almenningshlutafélagi úti á sáralítinn eignarhlut.“
Ólafi Sigurðssyni þykir ekki gott að umræðan snúist um hvaða hagsmuni einstaka stjórnarmenn gæti. Það sé alveg skýrt hvaða hagsmuni þeir eigi að hafa í forgrunni.
„Við gerum ekki kröfu til þess að einn einstakur stjórnarmaður gæti sérstaklega hagsmuna Birtu umfram aðra hluthafa og ríkasta krafan sem við gerum til allra stjórnenda er að þeir gæti hagsmuna allra hluthafa með jafnræði í huga. Það er í raun og veru ólöglegt ef einstaka stjórnarmaður í krafti einstakra hluthafa reynir að afla sér og sínum hluta einhverra hagsmuna umfram okkur.“
Ólafur er spurður hvers vegna fulltrúar þessara smærri hluthafa leggi svo ríka áherslu á að komast í stjórnir og stjórnarformannssæti þessara félaga, eins og fjölmörg dæmi vitna um; til að mynda í tilfelli Heiðars Guðjónssonar og Íslandsbanka, Kaldbaks og Haga, Þórðar Más Jóhannssonar í Festi svo nokkur dæmi séu tekin.
- Er einhver tilgangur fyrir framkvæmdastjóra Kaldbaks að setjast sem stjórnarformaður í Högum nema vegna þess að hann er þar að gæta hagsmuna Kaldbaks?
„Sem hljóta að fara saman við hagsmuni annarra hluthafa. Ég lít á alla stjórnina sem hluthafa í Birtu.“
„Tilfinninganefndir“
Lífeyrissjóðirnir réttlæta það að taka ekki þátt í stjórnum þessara fyrirtækja líka með því að í stjórnirnar séu valdir svokallaðir óháðir stjórnarmenn. Gylfi segir það vissulega sjónarmið.
„Hugmyndin um óháða stjórnarmenn hefur vissulega bæði kost og galla og fyrir lífeyrissjóðina er þetta vissulega kannski tiltölulega þægilegt því þetta svona firrir þá ákveðinni ábyrgð,“ segir Gylfi Magnússon.
En hver velur svo þessa óháðu stjórnarmenn?
Jú, svokallaðar tilnefningarnefndir. Í þeim sitja þrír fulltrúar sem vega og meta einstaklinga sem gefið hafa sig fram við nefndirnar; boðið sig fram. Nefndin leggur síðan til fimm manna lista yfir álitlega fulltrúa í stjórnina. Þar eru þó sjaldnast fimm ný nöfn enda er sjaldnast verið að skipta út stjórnum í heilu lagi. Einn eða tveir nýir bætast þó oft við á listum tilnefninganefnda.
Tilnefninganefndir voru fyrst kynntar til sögunnar 2009 og tekist hefur verið á um ágæti síðan. Ólafur hjá Birtu segir að þessar deilur hafi verið svo heitar að hann kalli þær stundum í gríni „tilfinninganefndir“. Það sé hins vegar alrangt sem ítrekað er haldið fram að lífeyrissjóðirnir hafi óskað eftir eða lagt til þessar nefndir.
„Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og Kauphöllin lögðu þetta til sjálf.“
Um hvort tilkoma nefndanna var til góðs eða ills, segir Ólafur of snemmt að dæma.
„En ég held að það hafi verið til góðs að nú geta þeir sem hafa virkilega áhuga á þessu rýnt allar þær skýrslur sem þessar nefndir hafa gefið út til að bera saman hvort nefnd sem skipuð var fullkomlega utanaðkomandi aðila hafi verið eitthvað betri en nefnd sem var skipuð af stjórn.“
Velja sig sjálf – tvisvar
Það sem Ólafur nefnir þarna hefur að gera með hvernig staðið er að vali á þessum óháðu stjórnarmönnum, það er að segja hverjir velji óháðu tilnefninganefndirnar sem svo velja stjórnarmennina. Vald tilnefninganefndanna getur enda verið mismikið eins og dæmin sanna. Stundum leggja þær fram tillögur sem eigendur kjósa um á hluthafafundi. Stundum velja þær hins vegar stjórnarmennina beint.
Það er eins með tilnefninganefndirnar sjálfar, stundum eru þær meira að segja skipaðar af stjórninni sjálfri. Hjá Eimskipafélaginu var það til dæmis þannig, allt þar til því var breytt á aðalfundi í byrjun árs, að hluthafafundur hafði síðasta orðið um val nefndarinnar og tillögur hennar um stjórnarmenn. Í hálfan annan áratug hafa lífeyrissjóðir átt um og yfir helming hlutafjár í Eimskipafélaginu en engan sérstakan fulltrúa í stjórn, ólíkt öðrum hluthöfum.
Þar hefur stjórnin skipað þriggja manna tilnefningarnefnd sem í hafa jafnan setið tveir ef ekki þrír stjórnarmenn. Stjórn Eimskips, sem í sátu þau Lárus Blöndal, Óskar Magnússon og Margrét Guðmundsdóttir, valdi til að mynda tilnefninganefnd fyrir rúmu ári. Í hana völdust þau Lárus Blöndal, Óskar Magnússon og Margrét Guðmundsdóttir. Þessi þrjú höfðu sem sagt það hlutverk að meta hverjir væru hæfastir til að sitja í stjórn Eimskipafélagsins næsta árið.
Tilnefninganefndin komst að einróma niðurstöðu og taldi fimm manns hæfust í stjórn, meðal annars þremenningana Lárus Blöndal, Óskar Magnússon og Margréti Guðmundsdóttir.
