Guðmundar- og Geirfinnsmálið er sennilega þekktasta sakamálið í íslenskri nútímaréttarsögu. Þar var hópur ungs fólks dæmdur fyrir aðild að hvarfi Guðmundar og Geirfinns eftir að hafa setið langtímum saman í gæsluvarðhaldi í tengslum við rannsóknina.
Gísli Guðjónsson, prófessor í réttarsálfræði, segir að mál Guðmundar og Geirfinns sé einstakt. Sú langa einangrun sem sakborningar máttu sæta sé nánast fordæmalaus og margt hafi verið undarlegt við rannsóknina. Þá hafi aðkoma þýska rannsóknarmannsins Carls Schultz verið skaðleg.
Meðferðin á ungmennunum í þessu máli er ekki eina dæmið um harðræði og pyntingar í Síðumúlafangelsinu að sögn Tryggva Rúnars Brynjarssonar sagnfræðings. Í þáttaröðinni Betrun lýsir hann rannsókn sem var gerð 1976 af hálfu hins opinbera í kjölfar kvartana um hræðilegar líkamsmeiðingar sem tveir mjög ungir drengir urðu fyrir í Síðumúlafangelsinu.
Rannsóknardómari þvertók fyrir að ofbeldi hefði verið beitt
Steingrímur Gautur Kristjánsson lögmaður var settur rannsóknardómari í þessu máli og hann fór í heimsókn í Síðumúlafangelsið á fund yfirfangavarðarins sem þvertók fyrir að drengirnir hefðu verið beittir því ofbeldi sem fram kom í kvörtuninni sem barst yfirvöldum.
„Þá höfðu drengirnir tveir lýst því hvernig þeir hefðu verið bundnir við kalt steypt gólfið og járnaðir, annars vegar við rúmfót og hins vegar við fót af borði. Þeir hafi verið bundnir þar við gólfið og það hafi verið þannig að lengdin hafi verið það mikil á milli að þeir hafi verið strekktir. Þeir lýsa þessu, þessum hræðilegu kvölum sínum, og yfirfangavörðurinn, eins og ég segi, tekur á móti Steingrími og segir: „Nei, þetta getur ekki verið. Jú, vissulega voru þessir drengir bundnir en það var ekki svo að þeir væru strekktir.“ Hann fer með Steingrím inn í klefa og er bara með allt tilbúið og segir: „Hér sérðu að þetta er ekki það stórt herbergi. Að þeir hafi ekki getað verið strekktir,““ segir Tryggvi Rúnar í fimmta þætti Betrunar. Hlusta má á þáttinn í hlaðvarpsveitum og í Spilara RÚV neðst í færslunni.
Að sögn Tryggva Rúnars yfirgaf Steingrímur fangelsið við svo búið en kom aftur nokkrum dögum síðar með gögn í höndunum sem sýndu fram á að þetta hefði átt sér stað í öðrum fangaklefa. Steingrímur Gautur krafðist þess að sjá þann klefa og í þeim klefa höfðu þessir drengir sannarlega verið strekktir að sögn Tryggva.
Eins og könguló með bráð sína
„Þetta er ein merkilegasta, allavega ein ýtarlegasta, yfirheyrsla sem á sér stað á Íslandi og hún sýnir augljóslega að Steingrímur hafi verið kominn með yfirfangavörðinn út í horn og hann byrjar að réttlæta sig,“ segir Tryggvi Rúnar Brynjarsson.
„Hann byrjar á að útskýra hvers vegna þetta hafi verið gert og lýsir mörgum öðrum aðferðum sem þeir kalla refsiaðferðir sem eru svo hrikalegar og þarna eru, svo dæmi sé tekið, þá hafa fangar verið vafðir í lak og ólar settar utan um þá þannig að þeir séu bara eins og þegar könguló er með bráð sína, bundna og límda. Hann segir: „Já en þetta gerum við bara við frekjuhunda og síðan fyrir þá sem ögra okkur og eru dónalegir við okkur.“ Heiðarleikinn í þessari yfirheyrslu er slíkur að maður sér hvað Steingrímur, settur rannsóknardómari, var ekkert að grínast. Hann var ekki þarna til að hylma yfir,“ segir Tryggi Rúnar Brynjarsson.
En það skrýtna er að mynstrið endurtekur sig, segir Tryggvi Rúnar, eftir að Steingrímur hefur unnið þessa vönduðu rannsókn sem hann sendir síðan til ríkissaksóknara. Saksóknari telur að engra aðgerða sé þörf af hálfu ríkisins. Ekkert var gert við skýrsluna og Tryggva Rúnari er til efs að ungu drengirnir hafi nokkurn tíma fengið að sjá niðurstöður hennar. Skýrslan er aftur á móti til í skjalasöfnum ríkisins ásamt fjölmörgum öðrum gögnum sem til eru um réttarkerfið og þá samtryggingu sem þar ríkti.
Síðumúlafangelsið, sem var hannað og byggt til að vera bílaþvottastöð og bílageymsla fyrir lögregluna í Reykjavík, var tekið í notkun 1972. Fangelsinu, sem var til húsa í Síðumúla 28, var lokað 1996 og rifið skömmu síðar. Yfir því er ákveðinn skuggi sem tengist einkum og sér í lagi Guðmundar- og Geirfinnsmálinu og því harðræði sem sakborningar voru beittir þar, segir Hreinn Hákonarson, fyrrverandi fangaprestur, en hann er einnig viðmælandi í fimmta þætti Betrunar.
Í þáttaröðinni Betrun á Rás 1 er fjallað um fangelsismál Íslendinga í fortíð og nútíð.
Tryggvi Rúnar Brynjarsson hefur undanfarin ár rannsakað Guðmundar- og Geirfinnsmálið en afi hans og nafni, Tryggvi Rúnar Leifsson, er einn þeirra sem voru ranglega dæmdir í því máli. Hann var handtekinn á Þorláksmessu 1975, haldið í einangrun í meira en 600 daga og sat í gæsluvarðhaldi í á fjórða ár.
Tryggvi Rúnar Leifsson var dæmdur í 13 ára fangelsi í Hæstarétti 1980 fyrir að myrða Guðmund Einarsson. Tæpum 40 árum síðar var hann sýknaður af öllum sakargiftum fyrir sama dómstól. Tryggvi Rúnar lést 2009, 57 ára að aldri.
Guðmundur Einarsson og Geirfinnur Einarsson hurfu báðir sporlaust 1974. Guðmundur var 18 ára þegar hann hvarf eftir að hafa farið með vinum sínum á ball í Hafnarfirði laugardagskvöldið 26. janúar og orðið viðskila við þá. Hann sást síðast á gangi með öðrum manni í Hafnarfirði að reyna að húkka sér far. Geirfinnur var 32 ára þegar hann hvarf í nóvember sama ár. Hvorugur hefur fundist en hópur ungmenna var handtekinn undir lok árs 1975 og sakaður um að hafa átt aðild að hvarfi þeirra.
Sagnfræðin veitti verkfærin
Móðir Tryggva Rúnars Brynjarssonar var 17 ára þegar hann fæddist og mæðginin bjuggu næstu árin hjá foreldrum hennar. Hann segist hafa verið svo heppinn að velja sagnfræði sem sitt fag því að hún hafi veitt honum þau verkfæri sem hann þurfti til að rannsaka íslenska dómskerfið og íslensku lögregluna. „Ekki síst í ljósi sögu afa míns sem ég hef verið að rannsaka samhliða þessu.“
Þúsund andlit afneitunar
Í doktorsritgerð Trygga Rúnars gerir hann tilraun til að víkka rammann frá eingöngu máli afa síns. „Ég reyni að afhjúpa það sem ég kalla mynstur í viðbrögðum íslenska ríkisins við þolendum ofbeldis og þetta er mynstur afneitunar. Ég skoða það sem ég kalla í ritgerðinni: Þúsund andlit afneitunar. Þannig að markmiðið síðustu ár hefur verið, kannski að einhverju leyti, að rjúfa einangrun Guðmundar- og Geirfinnsmálsins, að setja það í kerfislægt samhengi, koma því fyrir í sögulegu samhengi og sjá hvað gerist. Afraksturinn kom mér á óvart. Það kom mér á óvart hvað það var margt ókannað. Hvað það var mikið sem hægt var að tengja og hvað maður sá rosalega mikið af endurtekningum. Alveg niður í fangaprestinn sem birtist sem sálin í sálarlausum heimi,“ segir Tryggvi Rúnar Brynjarsson og vísar þar til Jóns Bjarman, fangaprests á þessum tíma, og stuðnings hans við ungmennin sem voru í einangrun í Síðumúlafangelsinu.
Í þættinum eru birt viðtöl sem Þorfinnur Ómarsson tók við Jón og Tryggva Rúnar Leifsson 1996 í þættinum Dagsljós í Ríkissjónvarpinu.
Af hverju komstu ekki fyrr?
Þar segir Jón frá lygum sem mættu honum af hálfu starfsmanna fangelsins, til að mynda að enginn sakborninganna hefði viljað hitta prest þrátt fyrir að þau hefðu öll óskað eftir því að hitta hann. Eða eins og Sævar Ciesielski spyr Jón þegar þeir hittast loks nokkrum mánuðum eftir að Sævar var handtekinn: „Af hverju komstu ekki fyrr?“
Að sögn Tryggva Rúnars Brynjarssonar eru dæmin fleiri þegar kemur að brotum gagnvart fólki hér á landi þegar kemur að réttarkerfinu. „Það átti sér stað innan ákveðins kerfis sem verndaði innanbúðarmenn, verndaði sjálft sig, passaði upp á sig.“
Hreinn Hákonarson segir að húsið (Síðumúlafangelsið) hafi verið gjörsamlega ófært sem fangelsi og það hafi verið furðulengi notað sem slíkt.
„Þessi skuggi var yfir Síðumúlafangelsinu, Guðmundar- og Geirfinnsmálin ollu því. En hann fluttist að hluta til austur á Litla-Hraun en með sérkennilegum hætti vegna þess að það var reist hús á Litla-Hrauni [...] álma sem var kölluð Guðmundar- og Geirfinnsálman, sem átti að hýsa sakborninga, meinta, í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu. En það kaldhæðnislega var að þeir komu aldrei inn í þetta hús,“ segir Hreinn.
Húsið átti síðar eftir að hýsa fanga sem höfðu gerst brotlegir inni í fangelsinu, svo sem fyrir ofbeldi gagnvart öðrum föngum og fangavörðum.
Tryggvi Rúnar Leifsson varð fyrstur til þess að ljúka námi í íslensku fangelsi en það var á Litla-Hrauni 1981. Nánar er fjallað um nám á Litla-Hrauni í sjötta þætti Betrunar þar sem rætt er við Jón Inga Jónsson fangavörð sem hefur umsjón með trésmíðaverkstæðinu á staðnum.
Bar þess aldrei bætur
Að sögn Tryggva Rúnars Brynjarssonar er kjarni Guðmundar- og Geirfinnsmálsins það mikla ofbeldi sem sakborningarnir voru beittir til að hægt væri að ljúka málinu. Tregða kerfisins til að játa á sig jafnvel augljós mistök er eitthvað sem hann fann í skjalasöfnum hér á landi í fleiri málum, jafnvel óþekktum málum sem hafa ekki fengið athygli.
Tryggva Rúnari var veitt reynslulausn á aðfangadag 1981, sex árum eftir að hann var handtekinn og settur í gæsluvarðhald í Síðumúlafangelsinu.
Í geðrofi fyrstu sólarhringana
„Staðfestar hafa verið frásagnir um ofboðslega langar og stífar yfirheyrslur yfir föngunum. Í tilfelli afa míns að þá er ekki hugað að hans andlega og líkamlega ástandi þegar honum er hent inn í einangrunina þarna í Síðumúlafangelsinu rétt fyrir jól,“ segir Tryggi Rúnar.
„Hann er í geðrofi í fjóra sólarhringa og sefur ekkert. Síðan segja fangaverðir frá því nokkrum árum síðar að það hafi verið stefnan og fyrirmæli um það og stefnan að halda föngum markvisst vakandi,“ segir Tryggvi Rúnar.
Gísli Guðjónsson lýsti því síðar að hliðstæðurnar við aðbúnað gæsluvarðhaldsfanganna væri að finna í herfangelsum. Svo löng einangrun og gæsluvarðhald þekkist ekki í lýðræðisríkjum á friðartímum.
Mannfyrirlitningin skín í gegn í geðmatinu
Tryggvi Rúnar segir að ofboðslega fyrirlitningu sé að finna í geðmati sem unnið var á afa hans og öðrum sakborningum eftir langa dvöl í einangrun. „Það er ofboðsleg mannfyrirlitning sem skín í gegnum þetta mat,“ segir Tryggi Rúnar og að þar sé reynt að útskýra glæpamanninn, hvers vegna afi hans hafi hegðað sér svona, til þess að kerfið geti móttekið og unnið úr þessum meinta glæp.
Allt sem hægt var að finna var notað í matinu, segir Tryggvi Rúnar um afa sinn. Hann fékk laka mælingu úr einhverju greindarprófi og var sagður vera með langa sögu um misnotkun á efnum og áfengi. Allt sem ætti að jaðarsetja hann og gera hann að minni manneskju var tínt til til þess búa til prófíl af manni sem myndi fremja þennan glæp, það er að myrða Guðmund Einarsson.
Engin sönnunargögn fundust í málinu en allt var byggt upp á orðrómum sem smugu inn í rannsóknina, segir sagnfræðingurinn Tryggvi Rúnar Brynjarsson og vísar til orða Sævars Ciesielski um að fundnar hafi verið nógu fyrirlitlegar manneskjur sem nytu ekki nokkurrar einustu samúðar í samfélaginu. Fólk sem öllum var sama um, einstaklingar sem áttu lítið bakland og lítinn stuðning frá lögmönnum.
En fjölskylda Tryggva Rúnars stóð alltaf með honum, segir nafni hans í viðtali í fimmta þætti Betrunar.
Passað upp á að hann sæi ekki dekkri hlið afans
Tryggvi Rúnar Leifsson var 24 ára þegar hann var handtekinn og látinn dúsa á bak við lás og slá til þrítugs, á aldursskeiði þar sem fólk tekur út mikinn þroska, segir Tryggvi Rúnar Brynjarsson í þættinum.
Afi hans bar þess aldrei bætur en þess var gætt að Tryggvi Rúnar yngri fengi ekki að sjá þær hliðar afa síns. „Það sem ég fékk að sjá, en eins og ég segi þá ólst ég að verulegu leyti upp hjá honum og við vorum virkilega nánir, var þessi bjarti og jákvæði og ljúfi, og virki, orkumikli maður,“ segir Tryggvi Rúnar.
„Það var passað upp á að ég fengi ekki að sjá hitt en hin hliðin var sannarlega til staðar,“ segir hann. Í þættinum segir Tryggvi Rúnar frá þeirri vanlíðan sem afi hans glímdi við í gæsluvarðahaldinu og hvernig hann var tilbúinn til að játa hvað sem var til þess að losna úr hryllingnum sem hann upplifði í Síðumúlafangelsinu.
Hann talar jafnframt um áhrif ranglætis og harðræðis á líf fjölskyldunnar allrar og hvernig afi hans þurfti að ganga inn í samfélagið sem dæmdi hann fyrir verknað sem hann framdi ekki og leit á hann sem glæpamann.
Afi hans lifði það ekki að fá réttlætinu fullnægt og ekki heldur Sævar Ciesielski sem lést 2011. Kristján Viðar Júlíusson lést 2021, þremur árum eftir að Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að sýkna bæri Kristján Viðar Júlíusson, Sævar Marinó Ciesielski, Tryggva Rúnar Leifsson, Albert Klahn Skaftason og Guðjón Skarphéðinsson af öllum sakargiftum í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu. Í málinu krafðist ákæruvaldið einnig sýknu, en sýknukrafa ákæruvaldsins byggði bæði á nýjum gögnum og endurskoðuðu mati á eldri gögnum sem gerði það að verkum að ekki hefði tekist að sanna sekt þeirra svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa.
Lífið hefði orðið allt annað
Tryggvi Rúnar Brynjarsson segir að það að ranglætið hafi ekki verið viðurkennt fyrr en meira en 40 árum síðar geri það að verkum að kynslóðirnar þurfi að tækla ranglætið sjálfar. „Ef til dæmis Hæstiréttur hefði komist að þeirri niðurstöðu 1997 þegar Sævar Ciesielski, með stuðningi Ragnars Aðalsteinssonar lögmanns, ef að Hæstiréttur hefði þá haft hugrekki til þess að endurupptaka málið og haft hugrekki til þess að sýkna hina ranglega dæmdu þá hefði líf mitt verið allt annað. Líf afa míns allt annað,“ segir Tryggi Rúnar. Hægt er að hlusta á fimmta þátt Betrunar í heild hér að neðan.
