Helga Dögg Sverrisdóttir skrifar:

Leik- og grunnskólar gegna mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi. Þeir eiga að vera staðir þar sem börn fá menntun, þroskast félagslega og læra að hugsa sjálfstætt. Samkvæmt íslenskum lögum og aðalnámskrá er hlutverk skólans ekki að innræta börnum ákveðnar pólitískar, trúarlegar eða hugmyndafræðilegar skoðanir heldur að efla gagnrýna hugsun, virðingu og lýðræðislega þátttöku.

Í umræðu um skólamál kemur reglulega upp spurningin um hvar mörkin liggja milli fræðslu annars vegar og áróðurs hins vegar. Sú umræða er mikilvæg vegna þess að börn eru viðkvæmur hópur sem treystir yfirleitt þeim fullorðnu sem bera ábyrgð á uppeldi þeirra og menntun.

Hvað segja lögin?

Í 2. grein laga um grunnskóla nr. 91/2008 kemur fram að hlutverk grunnskólans sé að stuðla að alhliða þroska nemenda og þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi. Þar segir einnig að starfshættir skólanna skuli mótast af meðal annars umburðarlyndi, jafnrétti, lýðræði, ábyrgð og virðingu fyrir manngildi.

Lögin leggja því áherslu á að skólinn sé vettvangur menntunar og lýðræðislegrar umræðu, ekki vettvangur fyrir einhliða hugmyndafræðilega mótun barna.

Í aðalnámskrá er jafnframt lögð rík áhersla á gagnrýna hugsun, lýðræði, mannréttindi og hæfni nemenda til að meta upplýsingar sjálfstætt. Markmiðið er að nemendur læri að greina ólík sjónarmið og mynda sér eigin skoðanir á grundvelli þekkingar og rökhugsunar.

Þótt íslensk lög noti ekki alltaf orðið „áróður“ sérstaklega í skólasamhengi leiðir af markmiðum laganna að skólastarf á ekki að snúast um að þrýsta á börn að samþykkja ákveðna pólitíska eða hugmyndafræðilega afstöðu. Menntun á að byggjast á fræðslu, umræðu og gagnrýninni hugsun.

Hvenær verður fræðsla að áróðri?

Fræðsla felur í sér að nemendur fá upplýsingar, læra um mismunandi sjónarmið og eru hvattir til að hugsa sjálfstætt.

Áróður verður hins vegar til þegar:

• aðeins eitt sjónarmið er kynnt sem hið rétta,
• gagnrýni eða andstæð sjónarmið fá ekki eðlilegt rými,
• börn upplifa félagslegan eða tilfinningalegan þrýsting til að samþykkja ákveðnar skoðanir,
• tákn, slagorð eða skilaboð eru notuð í þeim tilgangi að hafa áhrif á afstöðu barna frekar en að fræða þau.

Áróður þarf ekki alltaf að birtast í kennslubókum eða fyrirlestrum. Hann getur einnig birst í lyklabandi, táknum, fánum, veggspjöldum, fatnaði, hálsmeni, merkjum, bollum eða öðrum sýnilegum hlutum sem bera skýr pólitísk eða hugmyndafræðileg skilaboð. Slík birting getur haft áhrif á það hvernig börn skynja hvaða skoðanir séu samþykktar eða æskilegar innan skólasamfélagsins.

Mörgum kennurum þykir fínt að merkja sig með lyklabandi sem á að fyrirstilla fjölbreytileika, þetta er áróður, ekkert annað. Breytið bandinu í band Sjálfstæðisflokksins eða Samfylkinguna. Hvað yrði þá sagt?

Hvaða áhrif getur áróður haft á börn?

Rannsóknir í þroskasálfræði sýna að börn eru sérstaklega móttækileg fyrir áhrifum frá valdhöfum og fyrirmyndum. Kennarar og annað starfsfólk skóla njóta eðlilega trausts barna, sem gerir það enn mikilvægara að gæta hlutleysis þegar um umdeild samfélagsmál er að ræða.

Ef barn verður fyrir stöðugum hugmyndafræðilegum skilaboðum getur það meðal annars:

• átt erfiðara með að mynda sjálfstæðar skoðanir,
• fundið fyrir þrýstingi til að falla inn í ákveðinn hóp,
• upplifað útilokun ef skoðanir heimilisins eru aðrar,
• þróað með sér ótta við að tjá eigin hugsanir,
• ruglað saman fræðslu og pólitískri eða hugmyndafræðilegri sannfæringu.

Sérstaklega þarf að gæta að þessu þegar börn verða daglega fyrir slíkum skilaboðum yfir langan tíma. Þá geta áhrifin orðið sterkari vegna þess að börn hafa oft takmarkaða reynslu og færni til að greina á milli hlutlægrar upplýsingagjafar og sannfæringartilrauna.

Hlutverk skólans í lýðræðissamfélagi

Lýðræðislegt samfélag byggir ekki á því að allir hafi sömu skoðanir. Það byggir á því að einstaklingar geti myndað sér skoðanir sjálfir og tekið þátt í umræðu af virðingu.

Þess vegna er mikilvægt að skólar kenni börnum um stjórnmál, samfélagsmál, sögu, trúarbrögð og ólíkar hugmyndastefnur án þess að taka afstöðu fyrir þeirra hönd. Nemendur eiga að fá tækifæri til að kynnast fjölbreyttum sjónarmiðum og læra að leggja sjálfstætt mat á þau.

Markmið skólans samkvæmt íslenskum lögum er að ala upp gagnrýna, upplýsta og sjálfstæða einstaklinga. Þegar skólastarf færist frá fræðslu yfir í áróður er hætta á að það markmið veikist.

Mikilvægt

Íslensk lög og aðalnámskrá leggja áherslu á lýðræði, jafnrétti, gagnrýna hugsun og virðingu fyrir manngildi. Þau sjónarmið samrýmast illa hvers kyns áróðri sem leitast við að móta skoðanir barna í eina ákveðna átt. Skólinn á að vera vettvangur þekkingar og opinnar umræðu, þar sem börn læra að hugsa sjálf, spyrja spurninga og mynda sér eigin afstöðu.

Þegar rætt er um tákn, fána, slagorð, fatnað, skrautmuni eða önnur sýnileg skilaboð í skólum er því mikilvægt að spyrja sömu spurningar: Þjóna þau fræðslu og opnum skoðanaskiptum, eða eru þau til þess fallin að hafa áhrif á skoðanamyndun barna? Svarið við þeirri spurningu skiptir máli fyrir það hvernig við verndum sjálfstæða hugsun næstu kynslóða.