Samkvæmt nýja fjárlagafrumvarpinu missa sveitarfélögin 1,1 milljarð króna á ári frá ríkissjóði sem áður var eyrnamerktur verkefnum sveitarfélaga við farsæld barna sem þurfa sértækan samhæfðan stuðning. Verkefnastjóri farsældar segir niðurskurðinn setja fjölskyldur og börn sem þurfi á stuðningi að halda í afleidda biðstöðu.
Á við um 6000 börn á landinu öllu og fjölskyldur þeirra
Í farsældarlögum sem tóku gildi árið 2021 var kveðið á um styrk til sveitarfélaga frá ríkinu. Styrkurinn fór í að innleiða farsældarlögin og ráða starfsfólk eins og málastjóra sem halda utan um alla þræði sem snúa að börnum sem þurfa á stuðningi að halda og fjölskyldum þeirra. Markmiðið er að þau fái samþætta og viðeigandi þjónustu á réttum tíma, þannig að þau falli ekki á milli kerfa og létta álagi af foreldrum svo þeir geti sinnt sinni vinnu. Stuðningurinn á við um 6000 börn á landinu öllu. Þetta eru langveik börn, börn með fötlun eða aðrar takmarkanir, erfiðar heimilisaðstæður og fleira.
„Enginn sem bjóst við að þessir útreikningar myndu fara niður í 0 kr.“
Sólveig Norðfjörð starfar sem verkefnastjóri farsældar fyrir nokkur sveitarfélög. Henni brá þegar hún sá að ekki er gert ráð fyrir styrknum í nýju fjárlagafrumvarpi.
„Já, okkur brá. Eftir að innleiðingunni lýkur þá var alltaf gert ráð fyrir því að við myndum fá framlög frá ríkinu. Í lögum um jöfnunarsjóð kemur fram að umframkostnaður vegna samþættingar þjónustu eigi að koma þangað til að við erum farin að sjá fjárhagslegan ávinning af verkefninu. Við vissum að það yrði einhver endurútreikningur en það var enginn sem bjóst við að þessir útreikningar myndu fara niður í 0 kr. fyrir öll sveitarfélögin,“ segir Sólveig.
Sjá fram á uppsagnir og skerta þjónustu við börn
Hún bendir á að í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá júní 2026 komi fram að ríkið þurfi áfram að styðja sveitarfélögin við innleiðingu farsældarlaganna.
„Við erum bara að reyna að finna út úr því hvað við getum gert og vonum auðvitað að þetta endi ekki svona. En ég reikna með að það hljóti að þurfa að segja upp fólki. Það er búið að ráða fólk inn í skólana svo að þetta hefur mikil áhrif og mun skerða þjónustu við börn og fjölskyldur þeirra,“ segir Sólveig.
Enn sé verið að vinna með mjög þung mál inni í Barnavernd og í skólunum og allt sé gert til að samþætta þá sértæku stuðningsþjónustu sem börnin og fjölskyldur þeirra þurfa. Þetta sé allt gert til að reyna að koma í veg fyrir alvarleg áhrif sem geta komið fram síðar með tilheyrandi þungum kostnaði fyrir ríkissjóð. Kosnaði sem rennur til að mynda í örorku foreldra og dýrum úrræðum fyrir börn sem gætu verið óþörf ef vel er að farsældinni staðið.
„Þetta er lögbundin þjónusta sem við eigum áfram að veita – án fjármagns. Við sjáum ekki fram á að geta veitt sömu þjónustuna án áframhaldandi stuðnings í þessu verkefni frá ríkissjóði til sveitarfélaganna,“ segir Sólveig.
Miklu fjármagni veitt eftir öðrum leiðum
Inga Sæland, barnamálaráðherra segir að þrátt fyrir að framlag í jöfnunarsjóðinn (1,1 milljarður króna) hafi verið fellt brott sé verið að setja umtalsvert meira fjármagn í aukna þjónustu og farsæld barna með öðrum leiðum.
Hverju svarar þú þessum félagsfræðingum, skólastjórnendum og verkefnastjórum farsældar í sveitarfélögunum sem segja að þarna sé verið að þurrka út fjármagn sem þau gerðu ráð fyrir að kæmi frá ríkinu til sveitarfélaganna til að halda áfram því starfi sem þau hafa komið á koppinn en er hvergi nærri lokið?
„Það er meira en komið á koppinn það gengur mjög vel víða. Það eru yfir 6000 börn sem þegar eru farin að nýta sér þess þjónustu, þessa snemmtæku íhlutun sem er orðin að veruleika. Ég segi að sveitarfélögin eru algjörlega komin á þann stað að geta tekið utan um þetta sjálf og ég hvet þessa aðila til að skoða allt þetta fjármagn sem við raunverulega erum að setja inn í sveitarfélögin okkar,“ segir Inga Sæland.
Innleiðingartímabilinu ljúki um áramót
Barnamálaráðherra áréttar að um áramót sé innleiðingartímabili farsældarlaganna lokið. Fjármagn verði nú veitt til sveitarfélaganna með öðrum hætti.
Þá hafi verið lögð fram á Alþingi framkvæmdaáætlun um farsæld bara til ársins 2030 með 16 aðgerðum sem séu að fullu fjármagnaðar.
- 700 milljónir króna fari enn í verkefni tengd farsæld barna, en renna ekki beint til sveitarfélaganna.
- Til standi að styrkja þjónustu við börn með fjölþættan vanda um 800 milljónir króna til viðbótar við þá 3,7 milljarða sem þegar hefur verið samið um.
- Barna- og fjölskyldustofa fái 1 milljarð króna aukalega í fjárlögum næsta árs.
- 400 milljónum króna verði bætt í þjónustu við börn í viðkvæmri stöðu.
- 350 milljónir verða settar í að stytta biðtíma eftir þjónustu við börn.
Og svo vill barnamálaráðherra auglýsa 500 milljónir króna sem sveitarfélögin geta sótt um til að styðja við farsæld barna og aðgerðir gegn ofbeldi.
Ráðherra telur að sveitarfélögin muni hagræða og forgangsraða í þágu farsældar barna
„Þetta eru miklir fjármunir sem við erum að setja í málaflokkinn, mjög miklir þannig að þegar við erum að tala um stuðning við ákveðið innleiðingarferli sem þegar hefur verið í 5 ár og er talið að eigi að ljúka um áramótin þá teljum við ekki ástæðu til að halda því í því formi áfram heldur erum við að koma með fjármuni í öðru formi,“ segir Inga.
En sveitarstjórnarfólk sem við höfum rætt við og þessir félagsfræðingar hafa bent á að sveitarfélögin eru búin að leggja út í mikinn kostnað og hafa ráðið til sín fólk, þessa málastjóra og starfsfólk sem á að sinna þessu og hafa núna áhyggjur af því að geta ekki fjármagnað launakostnað og annað sem að þessu snýr út af þessari breytingu í fjárlagafrumvarpinu?
„Já, ég tel að þau muni alveg standa sig í því og hafi borð fyrir báru og þau eru ekki síður klók eins og við hin í að hagræða og forgangsraða fjármununum sínum og ég treysti þeim alveg til þess að ráða fram úr þessu,“ svarar Inga.
En hvaða áhrif mun þetta hafa á börn og fjölskyldur sem þurfa á þessu að halda? Mun vera samfella í þeirra þjónustu áfram þrátt fyrir þetta?
Já, ég hef 100% trú á því. Algjör samfella og ekkert þjónusturof heldur snemmtæk íhlutun áfram. Þannig að ég hef engar áhyggjur af því að við eigum ekki eftir að standa okkur saman, segir Inga.
