Hreyfingar hafa mælst á ný í fjallshlíðinni á Svínafellsheiði, ofan við Svínafellsjökul í Öræfum, í fyrsta sinn með jafn skýrum hætti frá því að skipulögð vöktun hófst árið 2018. Mælingar sýna að bergið hefur færst um einn til þrjá sentímetra frá 23. september síðastliðnum. Veðurstofa Íslands hefur aukið vöktun á svæðinu en telur ekki bráða hættu á berghlaupi að svo stöddu.

Samkvæmt tilkynningu Veðurstofu Íslands, sem birt var sunnudaginn 1. nóvember, hafa hreyfingarnar verið staðfestar með mismunandi mælitækjum, meðal annars GPS-stöðvum og togmælum.

Sérfræðingar Veðurstofunnar og Háskóla Íslands telja mælingarnar benda eindregið til þess að óstöðug fjallshlíðin sé komin aftur á hreyfingu eftir margra ára tímabil þar sem mjög litlar breytingar mældust.

Um 1,7 kílómetra langt sprungukerfi í hlíðinni

Svínafellsheiði hefur verið undir sérstöku eftirliti frá haustinu 2018, þegar umfang sprungukerfis í fjallshlíðinni varð ljóst.

Sprungukerfið er um 1,7 kílómetrar að lengd og talið er að það hafi myndast fyrir um 15 til 20 árum.

Á árunum 2015 til 2017 höfðu gervitunglamælingar og beinar mælingar sýnt aflögun í hlíðinni, en eftir það dró verulega úr hreyfingum.

Frá upphafi vöktunar árið 2018 hafði heildarfærsla á síritandi mælitækjum verið innan við einn sentímetri, þar til breytingar tóku að mælast í september síðastliðnum.

Mikil úrkoma og hopun jökulsins mögulegar skýringar

Ekki liggur enn fyrir hvað hefur valdið því að bergið er farið að hreyfast á ný.

Veðurstofan bendir þó á að aukinn vatnsþrýstingur innan fjallsins geti verið ein skýringin.

Úrkoma í Skaftafelli hefur verið yfir meðallagi frá því í ágúst. Í byrjun október mældust um 100 millimetrar á einum sólarhring og síðar aftur um 95 millimetrar.

Togmælar fóru að sýna hreyfingar á svipuðum tíma.

Önnur möguleg skýring tengist hopun Svínafellsjökuls. Þegar jökulísinn þynnist og færist undan fjallshlíðinni getur stuðningur hans við bergið minnkað.

Árið 2013 féll umfangsmikil skriða úr hlíðinni niður á jökulinn. Skriðuefnið hefur síðan dregið úr bráðnun íssins undir því og þannig hugsanlega stuðlað að stöðugleika fjallshlíðarinnar.

Nú er þessi ísmassi smám saman að færast undan hlíðinni, sem gæti átt þátt í nýjum hreyfingum.

Getur stórt berghlaup valdið flóði?

Samkvæmt hættumati Veðurstofunnar frá árinu 2025 er líklegast að berghlaup úr Svínafellsheiði myndi stöðvast á jöklinum og ekki ógna byggð.

Ekki er þó hægt að útiloka að mjög stórt berghlaup gæti náð niður að jökuljaðrinum og hugsanlega í lónið framan við jökulinn.

Slíkur atburður gæti valdið flóði.

Veðurstofan hefur því til skoðunar hvort endurmeta þurfi fyrra hættumat í ljósi nýju mælinganna.

Engin merki um tengsl við Öræfajökul

Veðurstofan tekur sérstaklega fram að engar sambærilegar hreyfingar hafi mælst á öðrum GPS-stöðvum á Öræfajökli eða í nágrenni hans.

Það bendir til þess að hreyfingarnar séu staðbundnar í Svínafellsheiði.

Engin merki hafa komið fram um að þær tengist breytingum á eldstöðinni Öræfajökli.

Aukin vöktun og frekari rannsóknir

Veðurstofan og Háskóli Íslands hafa aukið eftirlit með svæðinu og eru mæligögn nú skoðuð oftar, meðal annars að næturlagi.

Á næstu dögum er fyrirhugað að fara á vettvang, mæla fasta mælipunkta, taka drónamyndir og yfirfara mælibúnað.

Einnig er til skoðunar að bæta við GPS-mælistöð til að fá nákvæmari upplýsingar um hreyfingarnar.

Almannavarnir og Lögreglan á Suðurlandi hafa verið upplýst um stöðuna og eru í samráði við Veðurstofuna.

Sérfræðingar leggja áherslu á að ekki sé talin bráð hætta á berghlaupi miðað við fyrirliggjandi gögn. Hins vegar sé ekki hægt að segja til um hvort hreyfingarnar muni aukast, haldast óbreyttar eða ganga til baka.