Júlíus Valsson skrifar:

Föstudaginn 18. september opnaði Friðrik X Danakonungur Greensand Future í Esbjerg, fyrsta kolefnisgeymsluverkefni Evrópusambandsins þar sem öll keðjan frá föngun CO2 til varanlegrar geymslu er komin í atvinnurekstur á slíkum mælikvarða. Við hlið konungs stóð Sir Jim Ratcliffe, stofnandi efnarisans Ineos, og hrósaði Dönum fyrir að hafa komið í framkvæmd því sem Bretar hafa lengi rætt en ekki komið í framkvæmd.

Keðjan er tiltölulega einföld. Koltvísýringur, fyrst um sinn aðallega frá dönskum lífmetanverum, er fangaður og gerður fljótandi, fluttur með bílum til Esbjerg og þaðan með skipinu Carbon Destroyer 1 um 250 kílómetra út á Norðursjó. Þar er honum dælt niður í Nini West, tæmdar olíulindir á um 1.800 metra undir hafsbotninum. Yfir geymsluberginu liggja tvö þéttilög úr leirkenndum setlögum, samanlagt tæplega 900 metra þykk. Fyrsti áfanginn getur tekið við allt að 400 þúsund tonnum á ári. Talan fjórar til átta milljónir tonna, sem Ineos nefnir sem framtíðargetu, gerir ráð fyrir frekari fjárfestingum og stóraukinni eftirspurn.

ESB styrkir upp á 41 milljónir evra

Verkefnið hefur frá upphafi notið verulegs opinbers stuðnings. Ineos og Harbour Energy eiga hvort um sig 40 prósent í Iris-geymsluleyfinu og Nordsøfonden, félag danska ríkisins, 20 prósent. Tilraunaáfangi Greensand fékk 197 milljónir danskra króna úr danska EUDP-sjóðnum árið 2021. Greensand Future, atvinnuáfanginn sem nú er kominn í rekstur, hlaut síðan 41 milljónir evra úr Nýsköpunarsjóði ESB. Endanleg fjárfestingarákvörðun samstarfsaðilanna árið 2024 ruddi brautina fyrir fjárfestingar sem áætlaðar voru yfir 150 milljónir Bandaríkjadala í virðiskeðjunni allri.

Gagnrýni Ratcliffes

Þarna verður afstaða Ratcliffes til evrópskrar loftslagsstefnu áhugaverð. Hann hefur lengi gagnrýnt kolefnisgjöld og krafðist þess í febrúar að þau yrðu sett í fimm ára hlé. Rök hans eru þau að hátt orku- og kolefnisverð ýti evrópskum iðnaði frá Evrópu til Bandaríkjanna og Kína, þar sem framleiðslan geti haft í för með sér stærra kolefnisspor. Hann bendir jafnframt á að Evrópa geti lækkað eigin skráðu losun án þess að heimslosun minnki að sama skapi.

Þetta vandamál er raunverulegt og hefur fengið heitið „kolefnisleki“. Kolefnisgjald ESB á landamærum, CBAM, á meðal annars að bregðast við því, en kerfið nær enn til afmarkaðra vöruflokka: sements, járns og stáls, áls, áburðar, rafmagns og vetnis. Efnavörur almennt falla því enn utan þess.

Greensand sýnir um leið hversu nátengd kolefnisgeymsla er þeirri stefnu sem Ratcliffe gagnrýnir. Nýsköpunarsjóður ESB er fjármagnaður með tekjum af sölu losunarheimilda. Kolefnisverðið skapar jafnframt fjárhagslegt gildi fyrir föngun og geymslu þar sem fyrirtæki innan viðskiptakerfisins geta, að uppfylltum skilyrðum, komist hjá greiðslu fyrir losun sem er varanlega geymd. Við opnun Greensand var verð losunarheimilda nálægt 87 evrum á tonn. IEEFA áætlaði árið 2024 að meðalkostnaður við föngun, flutning og geymslu í evrópskum CCS-verkefnum væri um 198 Bandaríkjadalir á tonn, þótt kostnaðurinn sé afar mismunandi eftir iðnaði og verkefnum.

Þar er því ákveðin þversögn. Ratcliffe vill draga verulega úr kolefnisgjöldum Evrópu, en fyrirtæki hans er um leið komið langt inn í atvinnugrein sem nýtur opinberra styrkja úr tekjum sama kerfis og fær hluta af viðskiptalegum forsendum sínum frá því verðmerki sem losun hefur fengið.

Hvað með CarbFix?

Samanburðurinn við starfsemi Carbfix á Íslandi er einkum athyglisverður. Carbfix er enn innan samstæðu Orkuveitunnar, sem Reykjavíkurborg á ásamt Akraneskaupstað og Borgarbyggð. Eftir að félagið féll frá áformum um Coda-stöð í Straumsvík, þar sem ekki náðist samhljómur við Hafnarfjarðarbæ eftir langa og umdeilda málsmeðferð, beindist athyglin fyrirtækisins að Ölfusi, Helguvík og Húsavík.

Samkvæmt gögnum umhverfismatsins er gert ráð fyrir að Coda-stöðin í Ölfusi geti tekið við allt að þremur milljónum tonna af CO₂ á ári þegar fjórða áfanga er náð. Rekstrartíminn er áætlaður um þrjátíu ár. Koltvísýringurinn á að koma að langmestu leyti frá stóriðnaði í Evrópu, verða fluttur fljótandi með skipum til Íslands og dælt niður í basalt í landi Nessands, um fimm kílómetra vestan Þorlákshafnar. Coda-verkefnið hlaut 115 milljóna evra styrk úr Nýsköpunarsjóði ESB, tæplega þrefalda þá fjárhæð sem Greensand Future fékk.

Mælikvarðinn er mjög stór í íslensku samhengi. Carbfix hefur nú einungis bundið rúmlega 120 þúsund tonn af koltvísýringi á Hellisheiði frá því tæknin var tekin þar í notkun. Hámarksgeta Coda á einu ári yrði því um tuttugu og fimm sinnum meiri en öll sú binding sem þegar hefur farið fram á Hellisheiði á rúmum áratug.

Aðferð Carbfix er frábrugðin geymslunni í Nini West. Koltvísýringurinn er leystur upp í vatni og látinn hvarfast við basalt, þar sem hann myndar stöðugar karbónatsteindir. Með því minnkar að sögn fyrirtækisins sú langtímaáhætta sem fylgir því að geyma frjálsan CO₂-fasa undir þrýstingi í setbergi. Ferlið krefst á móti gífurlega mikils vatns. Í matsgögnum Coda er gert ráð fyrir allt að 3.000 lítrum á sekúndu við full afköst, bæði ferskvatni og hugsanlega jarðsjó. Veðurstofa Íslands, Náttúrufræðistofnun og fleiri umsagnaraðilar hafa því kallað eftir ítarlegu mati á vatnstökunni og samlegðaráhrifum hennar við mikla grunnvatnsnýtingu sem þegar er fyrirhuguð á svæðinu.

Einnig hefur verið óskað eftir nánari upplýsingum um efnasamsetningu CO₂-straumsins og hugsanleg snefilefni eftir mismunandi uppruna hans. Því er ótímabært að afgreiða málið með þeirri einföldu lýsingu að innflutta efnið verði nær hreinn koltvísýringur. Mat á þessum þáttum er einmitt hluti af umhverfismatsferlinu.

Samanburður við Danmörku

Samanburðurinn við Danmörku snýst að lokum að verulegu leyti um hlutverkaskiptinguna. Fyrsti áfangi Greensand tekur aðallega við koltvísýringi frá dönskum lífmetanverum og geymir hann úti á dönsku hafsvæði. Einkaaðilar eiga 80 prósent í geymsluleyfinu, danska ríkið 20 prósent, en opinberir styrkir hafa jafnframt verið mikilvægir við uppbygginguna.

Coda verkefni CarbFix stefnir hins vegar að því að byggja upp hér á landi risastóra móttökustöð fyrir koltvísýring frá evrópskum stóriðnaði. Til þess þarf íslenskt berg, mikla vatnsöflun og hafnar- og niðurdælingarmannvirki. Fyrirtækið sem stendur að þróuninni er enn í opinberri eigu, þótt Orkuveitan hafi unnið að því að fá utanaðkomandi fjármagn inn í reksturinn og draga úr eigin fjárhagslegri áhættu. Það hefur að sögn ekki enn gengið eftir og hefur Orkuveitan því lýst yfir vilja til að selja CarbFix.

Hver á að borga? Og hvert fara peningarnir?

Ratcliffe spyr hvers vegna evrópskur iðnaður eigi að greiða kolefnisverð sem margir erlendir keppinautar sleppa við. Hér heima vaknar önnur spurning þ.e. hversu langt eigi íslenskt fyrirtæki í eigu sveitarfélaga að ganga í uppbyggingu innviða fyrir kolefni frá evrópskum iðnaði þegar arðsemin ræðst að verulegu leyti af loftslagsreglum, styrkjakerfum og kolefnisverði sem geta breyst á þrjátíu ára líftíma verkefnisins.

Sú spurning stendur óháð því hvort menn telja Carbfix-tæknina góða eða gagnslausa. Hún snýst um áhættu, eignarhald og það hlutverk sem Íslendingar vilja að landið gegni í vaxandi kolefnisgeymsluiðnaði Evrópu.

Heimildir: CINEA, 18.9.2026; GEUS, rannsóknir á Nini West; INEOS, upplýsingar um Project Greensand; Carbfix og matsgögn Coda Terminal; IEEFA, Carbon Capture and Storage: Europe’s Climate Gamble (2024). The Sunday Times 20.09.2026.