Ég hef áður fjallað um loforðaverðbólgu á þessum vettvangi, og ætla að halda áfram á þeirri braut. Nú á sviði samgöngu- og innviðauppbyggingar. Það er freistandi í stjórnmálum að lofa nýjum framkvæmdum. Nýr vegur sést. Ný brú sést. Ný jarðgöng sjást. Þið vitið hvernig þetta er. Það er klippt á borða, myndir birtast í fjölmiðlum og fólk finnur fyrir árangri.
En viðhald er allt annars eðlis. Það vekur sjaldnast athygli þegar vegur er styrktur áður en hann gefur sig. Enginn heldur sérstaka hátíð þegar brú er lagfærð áður en hún verður hættuleg. Það er ekki klappað fyrir holufyllingum. Samt er það einmitt þar sem ábyrg stjórnmál birtast skýrast. Í því að hugsa um það sem þegar er til áður en hlaupið er í næsta verkefni.
Stöndum vörð um viðhaldið
Ein stærsta áskorun samgöngumála á Íslandi í dag er ekki skortur á hugmyndum á nauðsynlegum verkefnum. Stærsta áskorunin er innviðaskuldin sem hefur safnast upp árum saman.
Of lengi hefur það tíðkast í pólitíkinni að seilast í viðhaldspottinn til að fjármagna nýframkvæmdir. Það er skiljanlegt. Þrýstingurinn er alltaf mikill. Sveitarfélög vilja sjá framkvæmdir. Íbúar vilja úrbætur. Þingmenn vilja, eðlilega, skila árangri.
En þegar slíkt verður að reglu í stað undantekningar byrjar eignasafn þjóðarinnar að grotna niður. Og það er því miður staðan sem við stöndum frammi fyrir í dag.
Vegakerfið, sem er ein stærsta eign ríkisins, þarfnast umfangsmikillar endurnýjunar. Ástand margra vega hefur versnað ár frá ári og viðhaldsskuldin hefur hlaðist upp. Á einhverjum tímapunkti verður einfaldlega ekki lengur hægt að fresta verkefnunum.
Þess vegna skiptir það máli að í nýrri samgönguáætlun er aukið verulega við fjármuni til viðhalds. Það er kannski ekki sú ákvörðun sem fær mesta athygli. Hún er hins vegar sú mikilvægasta.
Heiti potturinn og þakið
Þegar þakið lekur kaupir maður sér ekki heitan pott á pallinn. Maður einfaldlega forgangsraðar því að gera við þakið. Það er ekki jafn skemmtilegt og að fá sér heitan pott. En það er einfaldlega það skynsamlega í stöðunni.
Þessi einfalda myndlíking lýsir stöðunni ágætlega. Við getum ekki leyft okkur að halda áfram að safna skuldum í formi vanrækslu á innviðum og senda reikninginn áfram til næstu kynslóða. Það er hvorki hagkvæmt né sanngjarnt.
Á sama tíma þýðir aukin áhersla á viðhald ekki að við eigum að hætta að hugsa stórt.
Þvert á móti.
Í samgönguáætluninni birtist ný hugsun um hvernig hægt sé að fjármagna stór innviðaverkefni án þess að éta upp það fjármagn sem þarf til daglegs reksturs og viðhalds. Þar kemur fyrirhugað innviðafélag inn í myndina.
Hugmyndin er einföld í grunninn. Verkefni sem hafa skýran samfélagslegan og efnahagslegan ávinning geta farið í sérstaka fjármögnunarleið í gegnum innviðafélag í stað þess að keppa ár eftir ár um sömu fjármuni innan hefðbundinnar samgönguáætlunar og þannig innan ramma fjárlaga.
Nálgun sem breytir leiknum
Þessi nálgun gæti breytt leiknum.
Þegar stór verkefni færast yfir í innviðafélag losnar svigrúm innan samgönguáætlunar sem hægt er að nýta til annarra brýnna framkvæmda. Þannig skapast möguleiki á að hraða uppbyggingu víðar um land án þess að fórna viðhaldi eða grafa undan fjármálalegum stöðugleika.
Auðvitað þarf að fara varlega. Innviðafélag má ekki verða tæki til að fela skuldir eða komast hjá eðlilegu aðhaldi Alþingis. Þess vegna skiptir máli að verkefni, kostnaðaráætlanir, arðsemisgreiningar og fjármögnunarleiðir liggi skýrt fyrir og sæti lýðræðislegri umfjöllun.
Innviðafélagið verður mikilvægt verkfæri til að rjúfa þá kyrrstöðu sem hefur einkennt margar stórar samgönguframkvæmdir á Íslandi.
Í raun snýst þetta um að geta gert tvennt í einu. Að byggja nýtt og varðveita það sem við eigum. Að horfa til framtíðar án þess að vanrækja brýn verkefni. Að fjárfesta í nýjum tækifærum án þess að safna nýrri innviðaskuld.
Það er ekki alltaf auðveldasta leiðin í stjórnmálum. Hún felur sjaldan í sér stærstu fyrirsagnirnar eða mestan skammtímaávinning. En stundum eru bestu ákvarðanirnar einmitt þær sem eru óhefðbundnar í pólitíkinni og virka meira eins og ábyrgur heimilisrekstur.
Og kannski er það nákvæmlega það sem Ísland þarf núna: færri skammtímalausnir, meiri langtímahugsun og kjark til að taka fullorðinsákvarðanir.
