Þessi lagarök voru sett fram í greinargerð frumvarpsins um innviðafélagið fyrr á árinu. Þar segja stjórnvöld að bann vegalaga við samtímis innheimtu veggjalds og notkunargjalds fyrir sama mannvirki nái ekki til kílómetragjaldsins. Það sé skattur á akstur óháð leiðinni, en veggjaldið greiðsla fyrir notkun tiltekins vegar, brúar eða ganga.
Hækkunin ekki bundin vegagerð
Í fjárlagafrumvarpinu segir að kílómetragjaldið hækki um 15,9 prósent. Innifalin sé 5,2 prósenta hækkun vegna verðlags, en hækkunin umfram hana skili ríkissjóði fjórum milljörðum króna. Tekjur af ökutækjum og eldsneyti eigi þannig að nálgast markmið stjórnvalda um 1,7 prósent af landsframleiðslu, verðmætasköpun landsins á ári.
Tekjurnar eru ekki sérstaklega ætlaðar vegagerð. Í svari fjármálaráðherra við fyrirspurn Bryndísar Haraldsdóttur, þingmanns Sjálfstæðisflokksins, um hvort sveitarfélög ættu að fá hluta kílómetragjaldsins vegna vega sem þau annast segir:
„Þannig skuli skatttekjur ekki eyrnamerktar verkefnum eða rekstraraðilum […]“
Ráðherra segir Alþingi eiga „að ákveða í fjárlögum hverju sinni til hvaða aðila og verkefna skatttekjum er ráðstafað.“ Féð getur því farið í vegagerð en er ekki bundið henni.
Núverandi gjald fyrir almennan fólksbíl er 6,95 krónur á kílómetra. Við fimmtán þúsund kílómetra ársakstur jafngildir boðuð hækkun um 16.600 krónum á ári, úr 104.250 krónum í tæplega 121 þúsund. Þetta er reiknidæmi út frá prósentuhækkuninni, ekki endanleg gjaldskrá. Veggjöld kæmu til viðbótar.
Áform um að auka þessar skatttekjur eru þó eldri en fjárlagafrumvarpið. Bæði fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar fyrir árin 2025–2029 og áætlun núverandi ríkisstjórnar fyrir árin 2026–2030 gerðu ráð fyrir að tekjur af ökutækjum og eldsneyti næðu 1,7 prósentum af landsframleiðslu árið 2027.
Í áætlununum segir að þannig eigi að mæta tekjutapi vegna fjölgunar rafbíla og sparneytnari bíla. Viðmiðið sé meðalhlutfall þessara tekna á árunum 2010–2017. Þetta var markmið um heildartekjur af ökutækjum og eldsneyti, ekki fyrirfram ákveðin prósentuhækkun kílómetragjaldsins.
Hundruð eða þúsundir króna fyrir ferð
Við Hornafjarðarfljót eru þegar innheimt veggjöld á nýjum, tæplega 19 kílómetra kafla Hringvegarins nálægt Höfn í Hornafirði. Framkvæmdin nær til fjögurra brúa og tengivega og styttir Hringveginn um tólf kílómetra. Samkvæmt gjaldskrá Spalar kostar stök ferð fólksbíls undir 3,5 tonnum 1.500 krónur. Afsláttur er veittur eftir ferðafjölda og mánaðarhámarkið er 18.750 krónur.
Stök ferð fólksbíls um Vaðlaheiðargöng kostar 2.216 krónur, samkvæmt upplýsingum rekstrarfélagsins.
Vegagerðin hefur jafnframt lagt til 495 króna gjald yfir nýju Ölfusárbrúna, niður í 250 krónur þegar keyptar eru margar ferðir. Brúin er norðan Selfoss og tengir Hringveginn vestan bæjarins við veginn austan hans, þannig að gegnumakstur fer út fyrir þéttbýlið.
Vísir greindi frá gjaldatillögunni í febrúar. Upphæðirnar eru á áætluðu verðlagi í október 2028, þegar stefnt var að opnun brúarinnar. Gjaldskráin er ekki endanleg. Vegagerðin segir gjald á Sundabraut enn óákveðið; það eigi að taka mið af kostnaði, væntri umferð og því hvað vegfarendur séu tilbúnir að greiða.
Lán og veggjöld eigi að flýta framkvæmdum
Í frumvarpinu er óskað eftir heimild til að leggja fé eða eignir í Göng og brú, sem byggir á Vaðlaheiðargöngum. Stjórnvöld segja lán, veggjöld og betri undirbúning eiga að flýta framkvæmdum. Gjöldin greiði byggingu, rekstur, viðhald og vexti.
Rök stjórnvalda eru að innviðafélag með eigin tekjur og langtímalán geti skipulagt framkvæmdir til fleiri ára og verði síður háð fjárveitingum Alþingis ár hvert. Sérhæft starfsfólk eigi jafnframt að bæta undirbúning og stjórn verkefnanna. Þannig eigi að byggja fyrr og tryggja meiri samfellu í framkvæmdum.
Fyrstu verkefnin verði fjármögnun Ölfusárbrúarinnar og Fljótagöng milli Fljóta í Skagafirði og Siglufjarðar. Stefnt sé að framkvæmdum við 5,3 kílómetra göngin síðari hluta ársins 2027. Þau leysi ásamt nýjum vegum af Strákagöng og leiðina um Almenninga. Félagið geti tekið við mannvirkjunum við Hornafjarðarfljót. Veggjöld af fleiri leiðum styðji undirbúning Sundabrautar, tvöföldunar Hvalfjarðarganga og Fljótaganga.
Hvað fer í vegaframkvæmdir?
Fjárlagarumvarpið gerir ráð fyrir 32,5 milljörðum til vegaframkvæmda, samanborið við 34,3 milljarða í ár. Þriggja milljarða framlag til vegagerðar vegna Hvammsvirkjunar falli þó niður. Án þess hækkar framlagið um 1,1 milljarð, eða 3,6 prósent, áður en verðhækkanir eru reiknaðar með.
Boðuð 3,5 milljarða viðbót lækki um 850 milljónir vegna niðurskurðar. Einnig færist 600 milljónir í almenningssamgöngur á landsbyggðinni og 100 milljónir vegna Vaktstöðvar siglinga og öryggis sjófarenda. Tæpir tveir milljarðar standi eftir áður en aðrar breytingar séu reiknaðar með. Ríkisstjórnin nefnir einnig 1,6 milljarða aukningu til vegakerfisins.
Byggja eigi brýr yfir Skjálfandafljót á Norðausturvegi og Sléttuá við Reyðarfjörð, halda áfram að aðskilja akstursstefnur á Kjalarnesi og Suðurlandsvegi og leggja veg um Gufudalssveit. Ljúka eigi uppbyggingu Norðausturvegar milli Þórshafnar og Vopnafjarðar og hefja framkvæmdir við Bíldudalsveg.
