Samkvæmt niðurstöðum nýrrar PISA-könnunar heldur árangur íslenskra nemenda í lesskilningi, stærðfræðilæsi og náttúruvísindum áfram að versna. Staðan er enn lakari þegar litið er til þeirra barna sem eiga einhvern erlendan bakgrunn.
Í landsskýrslu fyrir Ísland sem unnin var af Háskóla Íslands úr PISA-niðurstöðunum kemur fram að í gagnagrunnum og greiningum OECD sé nemendum skipt í þrjá flokka eftir bakgrunni.
Það eru þá í fyrsta lagi innflytjendur af 1. kynslóð, sem eru nemendur sem fæddust erlendis og eiga foreldra eða forsjáraðila sem fæddust báðir erlendis, í öðru lagi innflytjendur af 2. kynslóð, sem eru þá nemendur sem fæddust í þátttökuríkinu en eiga foreldra eða forsjáraðila sem fæddust báðir erlendis, og svo þriðji flokkurinn sem eru þá nemendur sem ekki hafa erlendan bakgrunn [e. native students]. Tekið skal fram að nemendur af fyrstu kynslóð eru þeir sem fæddust erlendis og hafa almennt verið skemur í íslensku samfélagi og skólakerfi en aðrir hópar nemenda sem taka þátt í PISA.
Í landsskýrslunni er fjallað sérstaklega um þessa þrjá hópa og misjafna frammistöðu þeirra í könnuninni sem er ætlað að mæla grunnfærni nemenda í læsi, stærðfræði og náttúruvísindum auk þess sem skoðaðir eru ýmsir félagslegir þættir eins og einelti, þrautseigja, stuðningur kennara og markmiðasetning.
Töluverð fjölgun nemenda af erlendum uppruna
Í skýrslunni segir að af heildarfjölda þátttakenda í PISA 2025 á Íslandi teljist 10,1 prósent til hópsins innflytjendur samkvæmt hugtakaskilningi PISA og að það sé talsverð fjölgun frá síðustu fyrirlögn árið 2022. Þá hafi vegið hlutfall innflytjenda verið 7,4 prósent og að fjölgunin skýrist einkum af hlutfallslegri fjölgun nemenda sem tilheyra annarri kynslóð innflytjenda en hlutfall þeirra hafi á tímabilinu farið úr 3,5 prósentum í 6,4 prósent. Í töflu 11.1 koma einnig fram heildarhlutföll þessara hópa í 10. bekkjum á Íslandi sömu skólaár og fyrirlagnir PISA fóru fram.
Í landsskýrslunni kemur jafnframt fram að á Íslandi mælist hæst það hlutfall nemenda sem talar annað tungumál en íslensku heima hjá sér í samanburði við önnur Norðurlönd, , bæði hjá innflytjendum af 2. kynslóð (77%) og 1. kynslóð (97%).
Í landsskýrslunni segir að frammistöðumunur hafi verið á öllum matssviðum þegar bornir eru saman nemendur með engan erlendan bakgrunn og nemendur sem teljast til innflytjenda. Frammistöðumunur á íslenskum nemendum úr hópi innflytjenda og nemendum með engan erlendan bakgrunn hafi verið mestur í lesskilningi.
Í landsskýrslunni segir að þetta komi heim og saman við fyrri niðurstöður PISA þvert á ríki OECD, enda reyni lesskilningsverkefnin að jafnaði mest á tungumálafærni nemenda. Munurinn á frammistöðu sé meiri þegar horft sé til fyrstu kynslóðar innflytjenda (323 stig) og nemenda með engan erlendan bakgrunn (441 stig) eða 118 stig.
Munurinn á frammistöðu í lesskilningi sé einnig töluverður þegar litið sé til nemenda af annarri kynslóð innflytjenda (378 stig) en meðalstig þess hóps er 62 stigum lægra en meðalstig nemenda með engan erlendan bakgrunn. Þeir nemendur séu að meðaltali 62 stigum lægri í lesskilningi en nemendur með engan erlendan bakgrunn.
Þá kemur fram að frammistaða í vísindum hafi verið mjög ólík þegar bornir eru saman innflytjendur af fyrstu kynslóð (364 stig) og nemendur með engan erlendan bakgrunn (456 stig). Meðalstigafjöldi nemenda af fyrstu kynslóð innflytjenda sé 91 stigi lægri en þeirra með engan erlendan bakgrunn. Í stærðfræðilæsi hafi munurinn á frammistöðu nemenda með engan erlendan bakgrunn (461 stig) og innflytjenda (420 stig) verið alls 41 stig.
Í niðurstöðum kemur svo fram að í stærðfræði hafi nemendur af fyrstu kynslóð innflytjenda verið lægstir í stærðfræði eða 411 stig að meðaltali og muni þá fimmtíu stigum á þeim nemendahópi og nemendum með engan erlendan bakgrunn.
Áhrif félags- og efnahagslegrar stöðu
Í landsskýrslunni er bent á að nauðsynlegt sé að skoða hvort frammistöðumun þessara hópa megi skýra að hluta eða í heild af mun á félags- og efnahagslegri stöðu þeirra. Í skýrslunni segir að aðstöðumunur þessara hópa birtist einnig eftir því hvaða tungumál er talað á heimilinu en þó er tekið fram að breytan hafi ekki marktæk áhrif á frammistöðu eftir að stjórnað hafi verið fyrir félags- og efnahagslega stöðu.
Niðurstaðan sé að frammistöðumunurinn á milli þessara hópa sé minni þegar tekið hefur verið tillit til félags- og efnahagslegrar stöðu nemenda en sé þó enn umtalsverður. Þegar litið sé til innflytjenda í heild sé munurinn minnstur í stærðfræði þar sem mælist 41 stiga munur, en mun meiri í lesskilningi (83 stiga munur) og vísindum (65 stiga munur).
„Munurinn sem er á frammistöðu innflytjenda minnkar í öllum tilvikum þegar búið er að taka tillit til félags- og efnahagslegrar stöðu,“ segir í landsskýrslunni.
Staðan verst í Finnlandi
Í landsskýrslunni er staða þessara nemenda á Íslandi borin saman við sama hóp á öðrum Norðurlöndum en þó tekið fram að samsetning hópanna sé misjöfn eftir löndum.
Í skýrslunni má því sjá að af Norðurlöndunum hafi frammistöðumunur innflytjenda og nemenda með engan erlendan bakgrunn verið mestur í Finnlandi en minnstur í Noregi þar sem munurinn lá næst meðaltali OECD. Munurinn í Svíþjóð, Íslandi og Danmörku hafi verið mjög svipaður eða á bilinu 60 til 70 stig. Í öllum tilvikum sé munurinn marktækur og meðalstig innflytjenda lægra en þeirra með engan erlendan bakgrunn.
Verði að mæta þörfum ólíkra nemenda
PISA (Programme for International Student Assessment) er umfangsmikil alþjóðleg könnun á vegum OECD á hæfni og getu 15 ára nemenda í lesskilningi, vísindum og stærðfræði. Sá aldur er valinn þar sem hann markar lok skólaskyldu í flestum löndum.
PISA-könnunin er lögð fyrir á þriggja ára fresti og í hverri könnun leysa nemendur verkefni í lesskilningi, vísindum og stærðfræði og svara auk þess spurningum um viðhorf, áhugahvöt, félags- og tilfinningafærni, líðan og upplifun af námi. Ísland hefur tekið þátt í PISA frá fyrstu könnun árið 2000 þegar 43 ríki tóku þátt.
Í PISA 2025 var sérstök áhersla lögð á hæfni og þekkingu nemenda á sviði vísinda. Könnunin var lögð fyrir í mars og apríl 2025 og liggja niðurstöðurnar nú fyrir. Tæplega 4000 nemendur tóku þátt og var heildarþátttökuhlutfall 83 prósent.
Í tilkynningu Stjórnarráðsins um niðurstöðurnar segir að fjölgun nemenda af erlendum uppruna undirstriki mikilvægi þess að skólakerfið mæti fjölbreyttum þörfum nemenda og tryggi öllum nemendum jöfn tækifæri til náms og þátttöku. Þá segir að það séu skýr tækifæri til að styrkja tilfinningu þessara nemenda fyrir því að tilheyra skólasamfélaginu og auka öryggi þeirra og vellíðan. Niðurstöðurnar kalla á markvissan stuðning við íslenskunám, nám almennt og félagslega þátttöku.
