Júlíus Valsson skrifar:

Forsætisráðherra á að leiða ríkisstjórn sína. Sá sem lendir í því hlutverki að reka á eftir sterkari samráðherra, eða afsaka gjörðir hans frammi fyrir þjóðinni, glímir ekki lengur við venjulegan innanbúðarágreining. Þá er sjálf forysta hans komin undir smásjána og um leið pólitísk framtíð hans.

Ríkisstjórn Jóhannu og Steingríms, lærdómsríkur samanburður

Samanburður á Jóhönnu Sigurðardóttur og Kristrúnu Frostadóttur er lærdómsríkur að þessu leyti. Þær eiga það sameiginlegt að hafa orðið forsætisráðherrar Samfylkingarinnar í samsteypustjórnum þar sem ráðherra samstarfsflokks tók sér óvenjumikið svigrúm til að móta stefnuna og að hafa mátt gjalda þess.

Jóhanna tók við völdum eftir bankahrunið, við aðstæður sem enginn íslenskur forsætisráðherra hafði áður kynnst. Í stjórn hennar óx Steingrímur J. Sigfússon fljótt upp fyrir hefðbundið hlutverk fjármálaráðherra. Á árunum 2009 til 2011 hélt hann um ríkisfjármálin, Icesave-samningana og samskiptin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þótt Jóhanna væri andlit ríkisstjórnarinnar út á við lá aflið að verulegu leyti hjá honum. Hún bar ábyrgðina, en þurfti í sífellu að taka tillit til klofinna Vinstri grænna og þess neitunarvalds sem Steingrímur hafði í reynd. Í ESB-málinu talaði stjórnin aldrei einni röddu. Afleiðingarnar komu í ljós vorið 2013, þegar fylgi Samfylkingarinnar hrundi úr tæpum þrjátíu prósentum niður í tæp þrettán.

Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur - Sama mynstrið

Nú má greina sama mynstur, og raunar skýrara. Í stærsta máli ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur, þjóðaratkvæðagreiðslunni um „aðildarviðræður“ við Evrópusambandið sem fram fer 29. ágúst, hefur Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir tekið sér aðalhlutverkið. Það var hún sem mælti fyrir tillögunni á Alþingi (þrátt fyrir valdþurrð hennar í því máli) , hún ber hitann og þungann af umræðunni þar og í fjölmiðlum, og hún hefur jafnvel sótt afar umdeilda erlenda ráðherra til landsins til að styrkja málstaðinn.

Afskipti hennar hafa þó náð lengra en til umræðunnar einnar. Upphaflega stóð til að spyrja þjóðina hvort „halda ætti áfram“ viðræðum, orðalag sem gaf sér umdeilda forsendu um stöðu umsóknarinnar. Landskjörstjórn gerði þungorðar athugasemdir við tillöguna og taldi spurninguna leiðandi í eðli sínu. Eftir ábendingar Feneyjanefndarinnar var orðalaginu að lokum breytt. Ekki er hægt að ganga til slíkra viðræðna við ESB án formlegrar umsóknar um aðild Íslands. Utanríkisráðherra reyndi með öðrum orðum að hafa hönd í bagga með sjálfum kjörseðlinum. Frá forsætisráðherranum heyrðist á meðan þessu stóð hvorki hósti né stuna.

Hver stjórnar ríkisstjórninni?

Það er reginmunur á formlegri forystu og raunverulegri. Kristrún hefur enn ekki sagt þjóðinni hvort hún vilji að Ísland gangi í Evrópusambandið. Hún kveðst ætla að bíða eftir „samningi“ áður en hún tekur afstöðu. Forsætisráðherra sem sendir þjóðina í atkvæðagreiðslu um framtíð fullveldisins, en treystir sér ekki til að svara spurningunni sjálf, hefur um leið svarað annarri og stærri spurningu: Hver ræður för?

Samanburðurinn við Jóhönnu er Kristrúnu ekki í hag. Jóhanna stjórnaði í skugga hrunsins og gat með nokkrum rétti vísað til neyðarástands. Kristrún hefur enga slíka afsökun. ESB-málið er pólitískt val sem hún skrifaði sjálf undir í stjórnarsáttmála, eða öllu heldur leyfði samstarfsflokknum að skrifa fyrir sig.

Kjósendur krefjast sterkrar forystu

Stjórnmál fyrirgefa sjaldan slíkan vanmátt. Kjósendur geta sætt sig við mistök og jafnvel óvinsælar ákvarðanir, svo fremi sem þeir telji að leiðtoginn standi uppréttur og beri ábyrgð á eigin verkum. Þeim reynist hins vegar erfitt að treysta forsætisráðherra sem virðist ekki hafa stjórn á eigin ríkisstjórn.

Einungis sjö vikur eru nú til stefnu og enn veit þjóðin ekki hvað forsætisráðherra hennar vill. Jóhanna varð háð Steingrími og greiddi fyrir það hátt verð. Kristrún er orðin háð Þorgerði Katrínu. Takist henni ekki að endurheimta forystuna í málinu verður hún á endanum dæmd af því hvort hún hafi nokkru sinni haft stjórn á ferlinu, hver sem niðurstaðan verður 29. ágúst. Vantraust sem áður beindist að aðildarferlinu færist þá yfir á forsætisráðherrann sjálfan.

Þegar svo er komið hangir pólitísk framtíð hans á bláþræði.