Heimili á Íslandi nota um 5% af allri raforku sem hér er framleidd og stóriðjan tæplega 80%. Samkvæmt nýrri greiningu Samtaka iðnaðarins nota gagnaver á Íslandi um 3,7% og gera má ráð fyrir að það hlutfall aukist á næstu árum.
„Við sem höfum verið lengi í raforkusölu, við finnum fyrir talsverðum breytingum,“ segir Tinna Traustadóttir, framkvæmdastjóri sölu og viðskiptaþróunar hjá Landsvirkjun. Eftirspurn eftir raforku sé fyrst og fremst úr gagnaversiðnaði sem gervigreindarbyltingin knýi áfram mikla eftirspurn. Norðurlöndin finni líka fyrir þessu en þar hafi átt sér mikil stað mikil uppbygging í gagnaversiðnaði. Ísland sé nú komið á kortið en fyrir aðeins nokkrum árum hafi áhuginn verið mun minni.
Samkvæmt fyrrnefndri greiningu notuðu gagnaver um 300 gígavattsstundir á fyrri helmingi ársins sem samsvarar um 70 megavatta virkjun. Og þau vilja meira.
350 MW bætast við á næstu fimm árum
En er orkan til? Já, að minnsta kosti fljótlega, því eins og Tinna bendir á stendur Landsvirkjun í miklum framkvæmdum, raunar einhverjum þeim mestu í sögu fyrirtækisins.
Um er að ræða fjögur verkefni. Í fyrsta lagi Vaðölduver, fyrsti vindorkugarður landsins. Í öðru lagi sé verið að bæta við toppvél við virkjunina á Þeistareykjum. Í þriðja lagi sé unnið að Hvammsvirkjun og í fjórða lagi að stækkun Sigöldustöðvar. Verið sé að bæta afli við kerfið sem sé nauðsynlegt vegna orkuskiptanna.
Þegar öllum þessum verkefnum verður að fullu lokið árið 2031 hafa 350 megavött bæst við uppsett afl virkjana Landsvirkjunar. Til samanburðar er uppsett afl Kárahnúkavirkjunar 690 megavött og samsvarar þetta að framleiðslugeta Landsvirkjunar aukist um 10 prósent.
Tinna segir að uppbygging gagnavera sé tækifæri, ekki aðeins fyrir Landsvirkjun heldur líka fyrir Ísland. Nýr kafli sé að hefjast í iðnsögu Íslands, líkt og hún fjallaði um í grein sem birtist á Vísi í dag. Uppbyggingin haldist þó í hendur við aukna orkuöflun og hversu mikið sé hægt að bæta við flutningskerfið.
Aðspurð segir Tinna að ekki hafi verið sett sérstök stefna um hversu hátt hlutfall orkunnar verði selt til gagnavera. Eftirspurnin sé ekki aðeins frá gagnaverunum heldur meðal annars líka frá landeldi og almenna markaðnum.
Verð til gagnavera hefur hækkað um 37%
„Svona heilt yfir, þá viljum sjá fjölbreytta eftirspurn um allt land,“ segir hún. „Þetta er mjög áhugavert tækifæri og áhugaverður gluggi. Þó að eftirspurn frá gagnaverum sé núna til staðar, er ekki þar með sagt að eftir þrjú, eða fjögur eða fimm ár að þá verði þessi sama staða uppi,“ segir hún.
Á vef Umhverfis- og orkustofnunar má sjá yfirlit yfir þróun raforkukostnaðar, að flutningskostnaði meðtöldum. Þar kemur fram að álver greiði 41 bandaríkjadal fyrir hverja megavattsstund og að verðið hafi hækkað um 27% frá 2020. Verð til gagnavera hefur hækkað um 37% á sama tíma og þau greiða um 58 dali fyrir megavattsstundina - um 40% hærra verð en álverin. Tinna segir að verðmunurinn skýrist af ólíkri greiðslugetu.
Tinna segir að Landsvirkjun hafi ekki áhyggjur af að gagnaversiðnaður sé í eðli sínu áhættusamari en viðskipti við stóriðju til dæmis.
„Raforkusamningarnir okkar eru þannig uppbyggðir að það eru kaupskylduákvæði og það eru firnasterkar ábyrgðir. Þannig að við erum í raun og veru alltaf tryggð, getum við sagt,“ segir hún.
Gagnaver sé tiltölulega ný iðngrein og það í sjálfu sér feli e.t.v. í sér meiri áhættu en viðskipti við viðskiptavin sem hefur verið hér í 30 eða 40 ár. Vandað sé til vals á nýjum viðskiptavinum. „Við höfum ekki áhyggjur af að það sé eitthvað meiri áhætta í þessu en öðru.“
Raforkunotkun gagnavera minnkaði um helming á fáum árum
Í gögnum Raforkueftirlitsins kemur fram að orkunotkun gagnavera hefur dregist saman um helming á nokkrum árum. Hvernig stendur á þessu?
„Um og eftir heimsfaraldurinn, þá var eftirspurnarsjokk og það var slaki í raforkukerfinu hérna heima. Þá buðum við stutta samninga til gagnaveranna og á þeim árum, það eru kannski fimm ár síðan eitthvað svoleiðis, þá var svolítið um rafmyntavinnslu í gagnaverunum. Og þessir stuttu samningar hentuðu vel í það. Rafmyntavinnslan er þeim eiginleikum gædd að það er auðvelt að kveikja og slökkva á vinnslunni. Þegar um þrengdist í raforkukerfinu þá einfaldlega voru þessir samningar ekki endurnýjaðir eða þeir voru skertir,“ segir hún. Enginn eða mjög lítill, um það sé ekki alveg hægt að segja, rafmyntagröftur eigi sér nú stað í gagnaverunum.
Núna fari fram hátæknistarfsemi í gagnaverunum. Hin mikla reiknigeta í þeim sé notuð í margvíslega starfsemi, lyfjaþróun, bílahönnun, árekstraprófanir, veður- og loftslagsrannsóknir og svo framvegis.
Björg Eva Erlendsdóttir, framkvæmdastjóri Landverndar, hefur gagnrýnt að ekkert liggi fyrir um hvað fari fram í gagnaverunum. Hvernig veit Landsvirkjun hvaða starfsemi á sér þar stað?
Tinna bendir að gagnaver sem til að mynda stundi rafmyntagröft annars vegar og hátæknigagnaver annars vegar séu gjörólík. Gæðakröfur, öryggiskröfur, tölvusalir - munurinn sé eins og á svörtu og hvítu. „Við þekkjum líka viðskiptavini okkar viðskiptavina og þetta eru bara öflug alþjóðleg fyrirtæki og alþjóðlegar stofnanir, segir hún.
Tækifæri til orkusölu og orkuöflunar á Norðurlandi
Breskt fyrirtæki hefur lýst því yfir að það vilji byggja 120 MW gagnaver við Húsavík. Er til orka í kerfinu til að bæta þessum viðskiptavini við með skjótum hætti?
Tinna segir að á þessu svæði séu tækifæri til frekari orkusölu. Á Bakka við Húsavík sé viðskiptavinur sem ekki er með starfsemi og vísar hún þar með til kísilvers PCC en starfsemi þess hefur stöðvast og óvissa er um framhaldið. Þar fyrir utan hafi verið meiri slaki í raforkukerfinu fyrir norðan en sunnan. Þá séu mjög áhugaverð tækifæri í orkuvinnslu á Norðurlandi, meðal annars að bæta við þriðju og fjórðu vélinni á Þeistareykjum.
Atvinnuuppbygging sem þessi fari fram í nokkrum skrefum og að framboð og eftirspurn þurfi að haldast í hendur. Ekki sé búið að semja um orkusölu til mögulegs gagnavers við Húsavík - en viðræður séu í gangi.
