Fjármála- og efnahagsráðuneytið hyggst stytta hámarkstíma nýrra verðtryggðra húsnæðislána í 25 ár úr 40. Því er ætlað að tryggja að höfuðstóll hækki ekki að nafnvirði á tólf mánaða tímabili miðað við 2,5% verðbólgumarkmið Seðlabankans.
Áformin voru birt í Samráðsgátt stjórnvalda í byrjun mánaðarins. Lögin eiga að taka gildi 1. janúar 2027. Samráði lauk fyrir helgi. Alls bárust 16 umsagnir um málið.
SA leggjast gegn fyrirhugaðri styttingu
Meðal þeirra sem skiluðu umsögn voru Samtök atvinnulífsins sem leggjast gegn áformum ríkisstjórnarinnar. SA segja áformin meðal annars fela í sér takmörkun á samningsfrelsi og valkostum heimila. Þá þrengi hærri greiðslubyrði svigrúm heimila til að byggja upp varasjóð og mæta áföllum.
SA séu þó ekki andvíg því markmiði að draga almennt úr vægi verðtryggingar í efnahagslífinu en telji að leiðin liggi fyrst og fremst í auknum efnahagslegum stöðugleika. Samtökin hvetja stjórnvöld til að falla frá áformunum og beina þess í stað kröftum sínum að málum sem eru til þess fallin að auka efnahagslegan stöðugleika og taka tillit til ólíkra þarfa heimila.
Áformin bitni á þeim sem eigi að njóta ávinningsins
Már Wolfgang Mixa, dósent við Viðskiptafræðideild Háskóla Íslands, leggst einnig gegn áformunum og telur upp sjö ástæður í mjög ítarlegri umsögn. Hann bendir meðal annars á að verðtryggð lán séu stór ástæða þess að óvenju hátt hlutfall Íslendinga búi í eigin húsnæði. Lág greiðslubyrði í upphafi geri mörgum kleift að kaupa sem annars kæmust ekki inn á markaðinn.
- Rökstuðningurinn fyrir 25 árum byggir á því að verðbólga verði 2,5%. Frá aldamótum hefur hún aðeins fimm ár verið við eða undir því marki. Talan 25 ár er því valin út frá forsendu sem stenst ekki.
- Byrðin lendi mest á tekjulægri og skuldsettari heimilum, einmitt þeim sem ráðuneytið segir að eigi að njóta ávinningsins.
- Fullyrðingin um að verðtrygging veiki miðlun peningastefnunnar stenst ekki greiningu Seðlabankans.
- Áformin byggja á þeim misskilningi að verðbætur séu kostnaður sem leggist á lántakann umfram það sem hann fékk að láni.
- Áhrifamatið er ekki tölulegt, ber áformin aðeins saman við aðra útgáfu af þvingaðri niðurgreiðslu og er að hluta í mótsögn við sjálft sig.
- 25 ára hámark er í reynd regla um lágmarkshraða niðurgreiðslu og það er ekki hlutverk ríkisins að ákveða hann. Á sama tíma hefur verið þrengt að séreignarleiðinni, sem gerir fólki kleift að greiða hraðar niður að eigin frumkvæði.
- Verðtryggð húsnæðislán hafa raunverulegan galla, en hann felst í viðmiðinu, ekki lánstímanum. Lausnin er að binda þau við vísitölu húsnæðisverðs.
Már leggur til að fallið verði frá áformunum. „Sambærilegu frumvarpi var vísað til ríkisstjórnarinnar af meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar í júní 2021 í ljósi umsagna (Alþingi, 2021, þskj. 1750, 441. mál, 151. löggjafarþing), og rökin gegn því hafa ekki veikst síðan. Ef markmiðið er að verja heimilin fyrir sveiflum ætti að taka á viðmiðinu, ekki lánstímanum,“ skrifar Már í lok umsagnarinnar.
Áformin með öllu óþörf
Hagsmunasamtök heimilanna hafa frá stofnun þeirra í janúar 2009 barist fyrir afnámi verðtryggingar lána til neytenda. Samtökin segja áformin valda þeim verulegum vonbrigðum þar sem þau lúti ekki að afnámi verðtryggingar heldur einungis að 25 ára hámarki á lánstíma verðtryggðra fasteignalána til neytenda með undanþágum og hvergi kemur fram hversu víðtækar þær verða.
„Hagsmunasamtök heimilanna voru beinlínis stofnuð til að bregðast við því ófremdarástandi sem þá hafði skapast af völdum verðtryggingar sem í verðbólguskoti bankahrunsins olli stökkbreytingum á lánum heimilanna með þeim afleiðingum að tugþúsundir einstaklinga misstu heimili sín. Samtökin álitu það vera fagnaðarefni þegar aðgerðir til að draga úr vægi verðtryggingar voru boðaðar í stefnuyfirlýsingu núverandi ríkisstjórnar og kynningu á fyrsta húsnæðispakkanum. Ofangreind áform valda aftur á móti verulegum vonbrigðum.“
Þá nefna þau í umsögn sinni að samtökin hafi fyrir meira en áratug samið frumvarp um algjört afnám verðtryggingar allra lána til neytenda sem hafi margoft verið lagt fram á Alþingi.
„Samtökin leggja til að það frumvarp verði samþykkt sem lög frá Alþingi fremur en að ofangreindum áformum verði hrint í framkvæmd og þau verði þess í stað lögð til hliðar, enda verða þau þá með öllu óþörf. Öðruvísi verður verðtrygging lána til neytenda ekki afnumin.“
Lendi einna helst á yngri aldurshópum
Að mati ASÍ skortir ítarlegri greiningu á áhrifum boðaðra breytinga í áformaskjalinu, meðal annars hvaða hópar nýti verðtryggð lán með lengri lánstíma en 25 ár og hver sé staða þeirra. Í greiningu á tekjuþróun og fjárhagsstöðu samfélagshópa sem unnin var vegna þríhliða samtals ríkisins, ASÍ og SA má sjá að hækkun vaxta undanfarin ár hafi haft langþyngst áhrif á húsnæðiskostnað og vaxtabyrði yngri aldurshópa.
„Þau áhrif telja ekki ógreiddar verðbætur. Ekki eru teljandi áhrif á húsnæðiskostnað eldri aldurshópa. Breyting á hámarkslánstíma verðtryggðra lána kann því að snerta einvörðungu þann hóp sem nú þegar býr við háa vaxtabyrði.“
Þá gerir ASÍ athugasemd við að umfjöllun í áformskjalinu snúi eingöngu að efnahagsþætti húsnæðismála og hagstjórnarhlutverki stjórnvalda.
„Alþýðusamband Íslands telur ástæðu til að benda á að umfjöllun um húsnæðismál verður aldrei aðgreind frá hinum félagslega þætti. Húsnæðisöryggi og viðráðanlegur húsnæðiskostnaður verður því ávallt að vera í forgrunni.“
ÖBÍ leggst gegn tillögum áformanna
ÖBÍ réttindasamtök skiluðu einnig inn umsögn. Þau telja brýnt að stjórnvöld kanni til hlítar aðgengi fjölbreyttra hópa fatlaðs fólks að húsnæðismarkaði í samræmi við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Fatlað fólk eigi mun erfiðara með að bæta hag sinn, standast lánshæfismat og eignast húsnæði.
ÖBÍ hvetur stjórnvöld til að leita lausna svo að fleiri eigi kost á að sækja um fasteignalán, standast greiðslumat og eignast eigið húsnæði með tilheyrandi húsnæðisöryggi. Samtökin leggjast gegn áformunum.
„ÖBÍ hefur skilning á þeim efnahagslegu áskorunum sem eru tilgreindar í áformunum, en óttast að sú leið sem á að feta til að leysa vandann muni gera fötluðu fólki erfiðara fyrir að eignast eigið húsnæði.“
