Þjóðhátíðarkveðja Marco Rubio til Íslendinga á 17. júní vekur athygli fyrir það sem þar er sagt – en ekki síður fyrir það sem þar er ekki sagt.
Í kveðju sem birt var á heimasíðu bandaríska utanríkisráðuneytisins óskar Rubio íslensku þjóðinni til hamingju með þjóðhátíðardaginn og rifjar upp langa sögu samskipta Íslands og Bandaríkjanna. En þegar kemur að öryggis- og varnarmálum er eitt atriði sérstaklega áberandi: engin tilvísun er þar til Atlantshafsbandalagsins, NATO.
Þess í stað er tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 settur í forgrunn.
Varnarsamningurinn gerður að lykilatriði
Strax í annarri málsgrein kveðjunnar bendir Rubio á að 82 ár séu liðin frá stofnun íslenska lýðveldisins og að varnarsamningurinn milli Íslands og Bandaríkjanna fagni 75 ára afmæli síðar á árinu.
Það eitt og sér er pólitískt merkilegt. Varnarsamningurinn er aðeins sjö árum yngri en lýðveldið sjálft og hefur frá upphafi verið hornsteinn í öryggissambandi ríkjanna tveggja.
Rubio leggur sérstaka áherslu á að samningurinn hafi í þrjá aldarfjórðunga tryggt „stöðugleika á Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum.“
Það er athyglisvert orðalag.
Ekki er vísað til sameiginlegs varnarkerfis NATO heldur beint til tvíhliða sambands ríkjanna. Með því er varnarsamband Íslands og Bandaríkjanna sjálfstætt gert að burðarási í öryggisstefnu á svæðinu.
Þögnin um NATO er pólitísk
NATO var stofnað árið 1949, tveimur árum áður en varnarsamningurinn við Ísland tók gildi. Ísland var meðal stofnríkja bandalagsins og hefur allar götur síðan byggt öryggisstefnu sína á þeirri aðild.
Því er erfitt að líta fram hjá því að NATO er hvergi nefnt í kveðju Rubios.
Slík þögn í opinberri yfirlýsingu er sjaldnast tilviljun.
Í stað þess að staðsetja Ísland innan fjölþjóðlegs varnakerfis virðast bandarísk stjórnvöld hér leggja áherslu á beina og tvíhliða tengingu við Ísland. Það bendir til ákveðinnar forgangsröðunar: að Washington vilji treysta fyrst og fremst á eigin varnarsambönd frekar en að ramma þau inn í stofnanalegt samstarf NATO.
Þetta fellur vel að þeirri stefnu sem hefur verið sýnileg í bandarískri utanríkisstefnu undanfarin ár, þar sem aukin áhersla hefur verið lögð á hagsmunadrifin, bein og sértæk varnarsambönd.
Á skjön við Evrópulínu Þorgerðar Katrínar
Þessi áhersla er áberandi frábrugðin þeirri pólitísku línu sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hefur markað í íslenskum utanríkismálum.
Undir hennar forystu hefur Ísland í auknum mæli leitað eftir nánara samstarfi við Evrópuríki á sviði varnarmála, samhliða því að ríkisstjórnin ýtir af krafti undir umræðu um aðild að European Union.
Síðastliðið haust undirritaði Þorgerður Katrín viljayfirlýsingu við Þýskaland um aukið öryggis- og varnarsamstarf. Þótt sú yfirlýsing sé formlega undir merkjum NATO felur hún jafnframt í sér pólitíska sýn þar sem Evrópusambandsríki fá stærra hlutverk í varnarskipan Íslands.
Það er sú sýn sem virðist ekki endurspeglast í kveðju Rubios. Þvert á móti virðast skilaboðin frá Washington skýr: Bandaríkin líta enn á varnarsamninginn frá 1951 sem meginramma sambandsins við Ísland. Ekki NATO. Og ekki Evrópusambandið.
Það er pólitísk áhersla sem gæti haft meiri þýðingu en margir gera sér grein fyrir.
