Mennta- og barnamálaráðuneytið safnar ekki með kerfisbundnum hætti upplýsingum frá sveitarfélögum um skólasókn barna og því liggja ekki fyrir upplýsingar um hve mörg börn á skólaskyldualdri mæta ekki í skólann.
Sara Rós Kristinsdóttir, móðir og baráttukona fyrir réttindum barna sem falla á milli kerfa, segir að talið sé að um 15% barna falli á milli kerfa en vegna skorts á upplýsingum sé erfitt að segja til um nákvæman fjölda þeirra, ekkert frekar en barna með skólaforðunarvanda.
Á málþingi um skólaforðun fyrr á árinu kom fram að vísbendingar eru um að allt að eitt þúsund börn á grunnskólaaldri sæki ekki skóla þrátt fyrir skólaskyldu. Ekki sé nægjanlega vel haldið utan um þetta hjá hinu opinbera.
Talað um þúsund börn en engar nákvæmar tölur til
„Mér finnst eins og það sé verið að giska á það. Ég las um daginn að þúsund börn væru til dæmis í skólasóknarvanda en það eru ekki til nákvæmar tölur yfir það,“ segir Sara Rós. Hún er meðal viðmælenda í Kerfinu á Rás 1, í þættinum er fjallað um börn á biðlistum og börn sem hafa sérstöðu.
Þar er einnig fjallað um dyslexíu eða lesblindu eins og hugtakið hefur stundum verið þýtt á íslensku. Mjög mikið hefur verið fjallað um læsi og lesskilning íslenskra barna undanfarin ár en kennari ber ekki einn ábyrgð á læsi barna heldur er ábyrgðin á hendi alls skólans í góðri samvinnu við foreldra. Guðbjörg Rut Þórisdóttir læsisfræðingur segir að lestrarvandi sé á rófi sem þýðir að vandinn er mismikill.
Dyslexía er sértækur námsvandi sem einkennist af erfiðleikum við orðalestur og/eða stafsetningu og hefur áhrif á nákvæmni, leshraða eða hvoru tveggja, en breytilegt eftir rithætti tungumála.
Þessir erfiðleikar eru misalvarlegir, en viðvarandi þrátt fyrir kennslu sem er árangursrík fyrir jafnaldra. Orsakir dyslexíu eru flóknar og fela í sér samspil erfðafræðilegra, taugalíffræðilegra og umhverfislegra áhrifa sem eiga sér stað allt þroskaskeiðið.
Undirliggjandi erfiðleikar í hljóðkerfis- og orðhlutaúrvinnslu eru algengir, en þó ekki alltaf til staðar. Snemmbúnir veikleikar í talmáli eru oft fyrirboðar læsisvanda.
Guðbjörg segir að ekki séu allir kennarar menntaðir til að kenna lestur. Þeir séu jafnvel menntaðir í að kenna einhverja námsgrein en síðan settir í að kenna lestur á yngsta stigi grunnskólans.
Skólar og sveitarfélög eiga að setja vel menntaða lestrarkennara á fyrstu stigin, segir Guðbjörg, því þannig sparast tími og peningar bæði á heimilum og í stoðþjónustu. Það sé áríðandi að grípa börnin strax og búa þau undir lestur til náms, að beita gagnrýninni hugsun og öðlast dýpri lesskilning. Ef lestrarkennslan er ekki nægjanlega vönduð þá bitnar það á barninu og til verður áunninn lestrarvandi sem hlýst af því að lestrarkennslan er ónóg.
Þessi kunnátta sé ekki nægilega vel tekin fyrir í kennaranáminu og lítið framboð á starfsþróun kennara sem sé algjörlega heimilislaus í dag, segir Guðbjörg í þættinum.
Verður að grípa börn snemma
Guðbjörg hvetur fólk til að tala frekar um lestrarvanda eða dyslexíu heldur en lesblindu enda hafi það hugtak blæ varanleika eins og um sjónskerðingu sé að ræða.
Rannsóknir sýni að mörg þeirra úrræða sem í boði eru virki ekki, svo sem litaðar glærur, mismunandi leturgerð og fleira sem og helstu skilgreiningar á hugtakinu dyslexía og þau atriði sem hafa verður í huga, svo sem taugalíffræðilega og erfðafræðilega þætti.
„Þetta hefur engan ávinning og gerir ekki það að verkum að þú minnkar vandann þannig að mér er pínulítið uppsigað við þetta hugtak [lesblindu],“ segir Guðbjörg.
Hún segir að færnivandi fylgt alvarlegum lestrarvanda svo sem erfiðleikar í málstarfi, skilningi og tjáningu og skortur á samhæfingu í gróf- og fínhreyfingum. Það geta verið erfiðleikar í hugarreikningi, erfiðleikar með einbeitingu og hæfni til að skipuleggja sig. Oft eiga börn með alvarlegan lestrarvanda í vandræðum með aðgerðaröð og hægri-vinstri, sem sýnir kannski hvað þetta er flókið fyrirbæri.
Læsisfræðingar eru sammála um að mikilvægt sé að grípa börn snemma. Í leikskólum eru lögð fyrir próf sem kanna hljóðkerfisvitund barna. Próf sem nefnist Hljómur er hannað til að finna börn sem gætu verið í áhættu fyrir lestrarerfiðleika. Prófið er lagt fyrir öll leikskólabörn haustið áður en þau hefja skólagöngu. Stutt er í að nýtt málþroskapróf, Lanís, verði innleitt í leikskólum. Það er hannað fyrir þriggja ára börn.
Þrátt fyrir að formleg greining liggi ekki fyrir, segir Guðbjörg, koma snemma fram vísbendingar um hvort börn eigi mögulega eftir að vera í erfiðleikum með lestur svo sem samanburður við önnur börn á sama aldri og þekking á fjölskyldusögu þeirra. Þessar upplýsingar úr leikskóla geti hjálpað þegar barn hefur grunnskólagöngu.
Vandi barna með lestrarvanda liggur oft í því að þau eiga erfitt með að umskrá texta og stafsetja rétt, segir Guðbjörg. Það þarf góð námsgögn til að styðja þessi börn og kennara sem eru menntaðir í að kenna lestur.
„Stjórnvöld verða að gera miklu betur þarna og það þýðir ekki að skella skuldinni á einstakan ráðherra. Þetta er uppsafnaður vandi í 15–20 ár og mjög vont að vita til þess að þrátt fyrir loforð um að það yrði ekki skorið niður í menntakerfinu þá er það raunin,“ segir Guðbjörg Rut Þórisdóttir meðal annars í þættinum.
Kerfið ræður ekki við verkefnið
Hugtakið bráðger hefur verið notað í mannlýsingum á Íslandi allt frá landnámi, ekki síst lýsingum á börnum og ungmennum sem þótt hafa sýna framúrskarandi hæfileika óvenju snemma á ævinni. Á seinni tímum hefur það verið notað í menntakerfinu um óvenju bráðþroska og hæfileikaríka nemendur.
Meyvant Þórólfsson, prófessor emiritus, stýrði samstarfsverkefni Háskóla Íslands, Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur og Heimilis og skóla um aldamót þar sem bráðgerum börnum gafst færi á að fá verkefni við hæfi. Pétur Blöndal, þáverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins, átti hugmyndina að því.
Meyvant segir að því miður ráði kerfið yfirleitt ekki við að mæta þörfum þessara barna. Eins vanti upp á að gert sé ráð fyrir þeim í kennaramenntun á Íslandi.
Sá hópur íslenskra nemenda sem sýnir afburðahæfni í PISA-prófum er afar fámennur og frá 2000 hefur fækkað í honum jafnt og þétt. Færri nemendur á Íslandi fylla þennan hóp en annars staðar á Norðurlöndunum. Meyvant telur að á því séu margþættar skýringar. „En ég ætla að leyfa mér að hafa þá skoðun að ákveðin þróun, bara almennt í skipulagi menntunar á Íslandi, ekki síst í skyldunámi og framhaldsskóla, hafi svolítið stuðlað að þessu. Það er ekki verið að ögra þessum hópi til þess að standa sig betur.“
Eftir að samræmd próf voru felld niður hafi dregið úr áhuga ungmenna á framúrskarandi frammistöðu. Það er alls ekki aðalmálið að mati Meyvants en liður í þessari þróun og svo virðist sem verið sé að stefna öllum í meðalmennsku. Hér skipti líka máli hversu stór hópur sé undir því lágmarki sem talið er að sé almennt læsi og kennslan snúist mikið um þennan hóp. Á sama tíma vanti úrræði fyrir bráðger börn og að kennaranemar læri að sinna þessum börnum sem fá ekki þá þjónustu sem þau þurfa innan skólakerfisins. Því miður séu ekki mörg úrræði í boði en verkefni eins og hann og fleiri stóðu að um aldamótin hafi sýnt sig og sannað. En þetta kostar peninga og það sé ein skýringin á því hvers vegna þessari tilraun var hætt eftir fjögur ár.
Samstarf skóla mikilvægt
Meyvant segir að hafa verði fámennið á Íslandi í huga og horfa til samstarfs skóla því það séu kannski einn eða tveir afburðanemendur í minni skólum. Það sé mikilvægt fyrir bráðger börn að hitta önnur börn sem þau geta speglað sig í.
Margar mýtur séu á kreiki um bráðger börn enda sé það breiður og fjölbreyttur hópur. Þau eru alls konar, sum eru sterk allt frá upphafi, önnur hafa fengið gott uppeldi, aðhlynningu og næringu í umhverfinu, segir Meyvant sem fer í þættinum yfir það hvernig var valið inn í verkefnið Bráðger börn – verkefni við hæfi og í hverju það fólst. Annað slíkt verkefni, Ad astra, stóð yfir 2007-2010. Því var einnig komið á fót fyrir tilstuðlan Péturs Blöndals sem var, líkt og Meyvant, áhugasamur um að sinna betur afburðanemendum í íslensku skólakerfi.
Sölvi Helgason og fleiri framúrskarandi
Meyvant og Jóhann Sigurjónsson skrifuðu nýverið grein í norrænt rit um bráðger börn og stöðuna innan hvers ríkis.
Í greininni fjalla þeir meðal annars um störf Braga Jósepssonar sem var talsmaður breytinga á íslenska skólakerfinu á síðustu öld við litla hrifningu stjórnenda menntamála. Bragi kom ásamt fleirum að verkefni sem tengdist afburðagreindum börnum.
Meyvant segir að Ísland sé þekkt fyrir hvað pólitíkin spilar mikið inn í og snemma á síðustu öld hafi jafnvel verið rætt um að setja á laggirnar skóla fyrir elítuna og annan fyrir almenning. Það varð að vísu ekki að veruleika en engu að síðar töldu einhverjir að það væri góð hugmynd. Hann nefnir einnig dæmi um fólk sem lítur á ættarnöfn sem fjárfestingu og telur jafnvel að það tengist gáfnafari að tilheyra einhverjum fjölskyldum hér á landi.
Að sögn Meyvants voru aftur á móti margir flakkarar og förufólk á Íslandi hér áður fyrr framúrskarandi á svo mörgum sviðum, svo sem Sölvi Helgason.
Í aðalnámskrá grunnskóla er talað um fjölbreyttan hóp nemenda og að allir nemendur eigi að fá nám við sitt hæfi: Nemendahópur í grunnskóla er fjölbreyttur og þarfir þeirra mismunandi. Sveitarfélög skulu sjá til þess að skólaskyld börn, sem lögheimili eiga í sveitarfélaginu eða eru vistuð hjá fósturforeldrum sem lögheimili eiga í sveitarfélaginu, fái sérstakan stuðning í skólastarfi í samræmi við sérþarfir þeirra eins og þær eru metnar. Nemendur með sérþarfir teljast þeir sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra erfiðleika og/eða fötlunar, nemendur með leshömlun, langveikir nemendur, nemendur með þroskaröskun, geðraskanir og aðrir nemendur með heilsutengdar sérþarfir.
Hagsmunir barnsins eigi að ráða
Bráðgerir nemendur og nemendur, sem búa yfir sérhæfileikum á vissum sviðum, eiga rétt á að fá námstækifæri við sitt hæfi. Þeir eiga að fá tækifæri til að þroska sérhæfileika sína og nýta tímann til hins ýtrasta með því að glíma við fleiri og flóknari markmið og krefjandi nám á eigin forsendum sem er þeim merkingarbært.
Ef foreldrar og sérfræðingar skóla meta aðstæður nemandans þannig að honum sé fyrir bestu að stunda nám í sérskóla geta foreldrar óskað eftir skólavistun í sérskóla tímabundið eða að öllu leyti. Í þessum efnum ráða hagsmunir barnsins.
Sara Rós Kristinsdóttir hefur verið áberandi í umræðunni um börn með fjölbreyttar þarfir og taugafjölbreytileika. Hún stofnaði Facebook-hópinn Skólamálin okkar á sínum tíma og hlaut viðurkenningu Barnaheilla fyrir störf sín í þágu barna, ekki síst barna sem falla á milli kerfa.
Sara Rós segir að margt hafi breyst frá því hún sjálf var barn og minna hugað að því að tryggja að börn fengju greiningar. Hún hafi verið þessi týpíska stelpa með einhverfu án þess þó að fá greiningu og þegar leið á skólagönguna fór námið að verða erfiðara. Sara mætti lítið í skólann á unglingastigi en það var bara litið á það sem skróp og ekkert hugað að því hvers vegna hún mætti ekki. Það hjálpaði henni að Barna- og unglingageðdeild Landspítalans greip hana.
Hún á tvo syni sem báðir eru með einhverfu og skynúrvinnsluvanda en samt sem áður afar ólíkir.
Á Vísindavefnum segir að það sé algengt að börn með taugaþroskaraskanir séu með skynúrvinnsluvanda þar sem óvenju mikið næmi er fyrir áferð, lykt, hljóði, útliti og bragði en slíkt getur verið gríðarlega óþægileg og streituvekjandi upplifun fyrir börnin. Áreiti sem okkur þykja hversdagsleg geta þannig verið truflandi, sérstaklega í tengslum við mat og matartíma.
Sara Rós segir að það hafi verið ljóst hjá þeim báðum allt frá því í leikskóla að þeir hafi þurft stuðning. Nú er sá yngri að hefja nám í áttunda bekk og er loksins kominn með pláss í einhverfudeild en foreldrarnir hafa sótt ítrekað um það fyrir hann og líka um að komast í sérskóla.
Í nýlegri skýrslu Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að um 295 börn á grunnskólaaldri á höfuðborgarsvæðinu hafi þörf fyrir langtíma sérskólaúrræði. Af þeim eru um 176 þegar í sérskóla en 119 börn sem uppfylla skilyrði slíkra úrræða eru utan þeirra, oft í almennum skólum með miklum stuðningi. Þá eru ekki talin með börn sem eru í sérdeildum í grunnskólum sveitarfélaganna. Af þeim 176 börnum eru 136 í Klettaskóla, sem ætlaður er 70-90 nemendum og 40 í Arnaskóla.
Sara Rós segir að mjög margt gott komi fram í skýrslunni en það megi aldrei gleyma því að þetta er afar fjölbreyttur hópur með ólíkar stuðningsþarfir. Eins hefði verið gott ef samtök eins og Einhverfusamtökin hefðu fengið tækifæri til að leggja sitt af mörkum við gerð skýrslunnar. Til að mynda vanti mjög upp á þjónustu fyrir börn með taugaraskanir, einhverfu eða væga þroskahömlun inni í íslensku skólakerfi. Hún segist vera mjög fylgjandi skóla án aðgreiningar en um leið þurfi að vera sérdeildir til þess að geta sinnt þeim ólíka og fjölbreytta hópi sem stundar hér nám.
Hægt er að hlusta á þáttinn í heild hér fyrir ofan.
