Þann 9. apríl 1941 undirrituðu Henrik Kauffmann, sendifulltrúi Danmerkur í Washington, og fulltrúar bandarískra stjórnvalda samkomulag „Forsvarsaftale for Grønland“. Í þessu samkomulagi, sem Danir kalla iðulega Kauffmannsamninginn, fólst að Bandaríkin fengju leyfi til að byggja hafnir og herflugvelli, ásamt herstöðvum, á Grænlandi.

Kauffmann hafði, eftir hernám Þjóðverja á Danmörku, lýst yfir að hann myndi ekki hlýða skipunum frá dönsku ríkisstjórninni, sem var undir hæl hernámsliðsins. Samkomulagið um varnir Grænlands gerði Kauffmann með samþykki konungs en án samþykkis dönsku ríkisstjórnarinnar.

Kauffmann var settur af og skipað að snúa heim til Danmerkur en Bandaríkjamenn viðurkenndu hinsvegar Kauffmann sem fulltrúa Danmerkur í málefnum Grænlands.

Höfðu hraðar hendur

Bandaríkjamenn biðu ekki boðanna eftir að varnarsamkomulagið var undirritað og hófust handa við undirbúning. 6. júlí 1941 komu mörg flutningaskip hersins með alls kyns búnað til Narsarsuaq, sem var fyrsti herflugvöllurinn sem Bandaríkjamenn byggðu á Grænlandi. Síðari heimsstyrjöldin var í algleymingi og strax haustið 1941 var flugvöllurinn tilbúinn til notkunar, ásamt tilheyrandi byggingum og ennfremur hafnaraðstöðu skammt frá flugvellinum.

Auk flugvallarbygginganna var byggt sjúkrahús, með plássi fyrir 600 sjúklinga auk starfsfólks. Sjúkrahúsið var ætlað til nota fyrir hermenn sem á hjúkrunaraðstoð þyrftu að halda, vegna átakanna í Evrópu.

StaðsetningNarsarsuaq er sunnarlega á Grænlandi.

Herstöðina nefndu Bandaríkjamenn Bluie West One (BW1) en Bluie West heitið notuðu þeir um flug- og herstöðvar á vesturströnd Grænlands. Númeraröðin var hlaupandi, næsta stöð fékk heitið BW2 og svo framvegis. Stöðvar sem síðar komu á austurströndina nefndust Bluie East og voru númeraðar á sama hátt.

Mikil umsvif

Flugvöllurinn í Narsarsuaq var frá upphafi mikilvægur viðkomustaður bandarískra herflugvéla á leið þeirra til  Evrópu og sömuleiðis á bakaleiðinni til Bandaríkjanna. Stórum eldsneytistönkum var komið fyrir við flugvöllinn og flutningaskip hersins önnuðust eldsneytisflutningana.

Umsvifin í Narsarsuaq voru mikil, ekki síst í kringum sjúkrahúsið og á tímabili voru um það bil 4 þúsund Bandaríkjamenn, um lengri eða skemmri tíma, í herstöðinni. Umsvif Bandaríkjamanna einskorðuðust ekki við Narsarsuaq því á árunum 1941–1943 komu þeir upp 9 herstöðvum á vesturströnd Grænlands, sumar þeirra veðurathugunarstöðvar.

Á austurströndinni urðu Bluie East stöðvarnar samtals 5. Samkvæmt varnarsamningnum frá 1941 höfðu Bandaríkjamenn mjög frjálsar hendur og gátu sett upp herstöðvar á Grænlandi án þess að leita samþykkis Dana.

Kauptilboð, nýr samningur, og Thule

Árið 1946 gerðu Bandaríkjamenn Dönum tilboð um að kaupa Grænland. Því tilboði höfnuðu Danir en í framhaldinu var hafin vinna við nýjan varnarsamning. Hann var undirritaður í apríl 1951, tveimur árum eftir stofnun Atlantshafsbandalagsins, NATO, þar sem Danir voru meðal stofnenda. Samningurinn var ítarlegri en Kauffmann samningurinn frá 1941.

Tveimur dögum áður en „nýi“ samningurinn tók gildi í júní 1951 lagði mikil skipalest, rúmlega 100 flutningaskip, af stað frá Bandaríkjunum til Grænlands, nánar tiltekið til Thule á norðvesturströnd Grænlands. Thule var gamall verslunarstaður og á þessum tíma bjuggu þar 120 manns sem lifðu einkum af veiðum. Þarna höfðu bandarísk stjórnvöld ákveðið að sett yrði upp herstöð, sem fékk síðar heitið Thule Air Base. Íbúarnir 120 voru neyddir, með fjögurra daga fyrirvara, að flytja á brott. Þetta var síðar harðlega gagnrýnt.

Árið 1953 var framkvæmdum við herstöðina að mestu lokið, þá höfðu verið reist hús sem gátu hýst 12 þúsund manns, stór flugvöllur og stórir eldsneytistankar. Á tímabili voru um 10 þúsund bandarískir hermenn á svæðinu. Frá árinu 1960 hefur Thule herstöðin fyrst og fremst verið ratsjárstöð.  Árið 2023 var nafni stöðvarinnar breytt, heitir nú Pituffik Space Base og tengist svonefndum geimher Bandaríkjanna. Herstöðvum Bandaríkjamanna fækkaði síðar jafnt og þétt og árið 2025 var Pituffik eina herstöð þeirra á Grænlandi.  

HerstöðinEftir að bandaríski herinn yfirgaf flugvöllinn í Narsarsuaq, sem hann hafði byggt upp, tóku dönsk yfirvöld við og nýttu hann fyrir farþegaflug.

Lokað og opnaður aftur

Árið 1958 ákvað Bandaríkjastjórn að leggja niður herstöðina í Narsarsuaq og loka flugvellinum og flugstöðinni. Ári síðar var flugvöllurinn opnaður að nýju en nú einungis sem almenningsflugvöllur og undir stjórn Dana. Narsarsuaq hefur verið mikilvægur hlekkur í samgöngumálum Grænlendinga sem lengi höfðu reynt að fjölga ferðamönnum sem kæmu til landsins. Hluta af byggingum Bandaríkjahers var breytt í hótel, en spítalinn var jafnaður við jörðu nema skorsteinninn og hlaðinn ofn úr steini, minnismerki um það sem áður var.

Árum saman höfðu verið á lofti hugmyndir um að gera nýjan flugvöll í Qaqortoq, sem er tæpum 70 kílómetrum sunnar en Narsarsuaq. Málið þvældist fram og til baka árum saman en að lokum var ákvörðun tekin um flugvöll í Qaqartoq, þar sem áður var einungis lendingaraðstaða fyrir þyrlur. Flugvöllurinn var tekinn í notkun í apríl síðastliðnum. Ástæðan fyrir því að ákveðið var að flytja flugvöllinn til Qaqartoq var ekki síst sú að sjóleiðin þangað er talsvert styttri og auðveldari en til Narsarsuaq þar sem framvegis yrði einungis þyrlupallur. Flutningurinn var hluti af ferðamannaáætlun Grænlendinga, tengja saman flug og siglingu.

Binda vonir við endurkomu Bandaríkjamanna

Ákvörðunin um flugvöll og flugstöð í Qaqartoq þýddi endalok flugstarfsemi og hótelrekstrar í Narsarsuaq. Hótelinu og flugvellinum var lokað um sama leyti og nýi völlurinn í Qaqartoq var opnaður fyrir umferð. Eftir lokunina eru íbúar Narsarsuaq einungis örfáir tugir.

Fréttamaður danska útvarpsins, DR, var í Narsarsuaq nokkrum dögum áður en flugvellinum og hótelinu var lokað. Hótelið var, að hans sögn, tómlegt, búið að flytja burt húsbúnað og tæki og selja ýmislegt smálegt. Fréttamaðurinn sagði að úr hátalara í matsalnum hefði hljómað þekkt lag „Dont worry, be happy“, en starfsfólk á hótelinu sagðist ekki geta tekið undir þann söng.

Vonandi ljós í myrkrinu segja íbúarnir

Sem kunnugt er hefur Donald Trump Bandaríkjaforseti margoft lýst áhuga á að kaupa eða jafnvel leggja Grænland undir Bandaríkin. Grænland er ekki til sölu og Grænlendingar, langflestir að minnsta kosti, mjög andsnúnir afskiptum Bandaríkjamanna af landinu, hvað þá hugmyndum forsetans um að Grænland verði hluti Bandaríkjanna.

ÁhugasamurDonald Trump, forseti Bandaríkjanna, hefur verið mjög áhugasamur um að komast yfir Grænland með einum eða öðrum hætti.

Mynd: AFP

Þótt hugmyndir um kaup og yfirtöku séu að líkindum úr sögunni hafa Danir og Bandaríkjamenn átt í viðræðum um mögulegar herstöðvar hinna síðarnefndu á Grænlandi. Einn þeirra staða sem Bandaríkjamenn hafa sýnt sérlegan áhuga á er Narsarsuaq. Þar hafa fulltrúar bandaríska hersins kannað aðstæður, bæði varðandi flugvöllinn og höfnina, en þar mjög aðdjúpt.

Í fyrirspurnartíma í öldungadeild Bandaríkjaþings sagði yfirmaður Norðurdeildar Bandaríkjahers að í Grænlandsferð fulltrúa hersins hefði sérstaklega verið athugaðir staðir þar sem flugvellir væru til staðar og jafnframt góð hafnaraðstaða. Narsarsuaq uppfyllir bæði þessi skilyrði og íbúar þar binda miklar vonir við að Bandaríkjaher taki ákvörðun um að setja þar upp herstöð. Ákvarðanir um slíkt hafa ekki verið teknar en í viðræðum Dana og Bandaríkjamanna hefur verið talað um þrjár herstöðvar á Grænlandi.  

Narsarsuaq (Stóra sléttan) var ein helsta þungamiðjan í Eystribyggð Grænlendinga hinna fornu. Handan Tuniulliarfik (Eiríksfjarðar) er Brattahlíð, bær Eiríks rauða. Stutt er á milli þessara litlu byggðalaga (bygdir) sem eru nánast fyrir botni fjarðarins sem er um það bil 60 kílómetra langur.