Sigurður Sigurðsson skrifar:

Það er gömul saga og ný að efnahagskerfi sem á að þjóna heildinni getur, ef ekkert er aðhald er fyrir hendi, breyst í risavaxna ryksugu sem sýgur fjármagn neðan frá og þjappar því saman á toppnum. Íslensk stjórnsýsla og samfélag standa nú á krossgötum þar sem tveir gjörólíkir raunveruleikar mætast. Annars vegar er veruleiki hins opinbera bákns og einkavinanna – þar sem opnum tékkheftum er veifað yfir milljarðaframkvæmdum eins og Nýja Landspítalanum (NLSH) og nýjum stórræðum í höfuðborginni þar sem ráðgjafar og verktakar sitja að stórveislu. 

Hins vegar er ískaldur raunveruleiki öryrkja, eldri borgara og þeirra sem minnst mega sín, sem mæta miskunnarlausum niðurskurðarhnífi og krónupíningu undir því yfirskini að ríkissjóður verði að vera hallalaus fyrir árið 2027.

Þegar nýjasta fjármálaáætlunin sýnir að forsendur um hagvöxt og verðbólgu eru brostnar, og halli ríkisins stefnir í tugi milljarða, er viðkvæðið alltaf það sama: svelta skal grunnþjónustuna. En þegar auðurinn í samfélaginu er markvisst færður á fárra hendur, standa stjórnvöld frammi fyrir hrikalegu dæmi sem ekki verður leyst með loforðum í Undralandi báknsins. Hvað gerir þjóðin þegar raunverulegu peningarnir til að reka samfélagið eru læstir inni í hirslum auðstéttarinnar? Getur einn og yfirgefinn Hrói Höttur fætt og klætt alla þá sem kerfið skilur eftir hungrað á götunni? Svarið er einfalt: Nei. Þegar kerfið sjálft bregst, duga engir plástrar.

Efnahagslögmálið á mannamáli: Ryksugan á toppnum

Til að skilja fáránleikann þarf að útskýra á mannamáli hvað gerist þegar auðurinn safnast á fáar hendur. Peningar í samfélagi virka eins og blóðrás; þeir þurfa að vera á hreyfingu um allan líkamann til að vefirnir haldist heilbrigðir. Þegar stór hluti auðsins breytist í ofurgróða hjá fáum eignarhaldsfélögum, kvótakóngum, bönkum eða völdum einkaverktökum, þá stíflast blóðrásin. Peningarnir hætta að fara í að greiða mannsæmandi laun eða í að byggja upp öruggt heilbrigðis- og félagslegt kerfi fyrir alla.

Í staðinn verður til staða þar sem ríkið og borgin standa eftir með tómar fjárhirslur en risastóra reikninga vegna eigin stjórnunarleysis. Þar sem auðstéttin notar flókin eignarhaldsfélög, einkahlutafélög og sérhannaðar skattareglur til að verja sína milljarða, neyðist ríkið til að sækja tekjurnar þangað sem vörnin er minnst: til venjulegs launafólks með neyslusköttum og tollsúlum, og með því að klípa af greiðslum til öryrkja og aldraðra. Þetta er hagfræði miskunnarleysisins: veislan á toppnum átti að vera fjármögnuð með því að neita veiku fólki um verðtryggðar lágmarksbætur - en því var breytt.

Leikhús fáránleikans og milljarðahallirnar

Á meðan gamla fólkinu okkar er skammtaður tíminn í umönnun og öryrkjar þurfa að mæta ströngu réttarfari Tryggingastofnunar ef þeir reyna að vinna sér inn eina krónu umfram fátæktarmörk, þá keyra opinber risaverkefni áfram með tugmilljarða tékkareikning á þjóðina. Nýi Landspítalinn er skólabókardæmi um þetta kerfislægu villu og spillingu. Þar stefnir í að hvert einasta nýtt sjúkrarúm muni kosta um einn milljarð króna, á meðan 70% byggingarinnar fer í neðanjarðargöng og sjálfvirk vagna- og vöruflutningskerfi.

Það keyrir úr hóflegu velsæmi þegar tæknilausnir byggingarinnar eru hannaðar þannig að í stað nútímalegra snjallkerfa á að nota handvirkt eftirlit, þar sem verktakar þurfa reglulega að hanga utan á dýrustu byggingu Íslandssögunnar í íslenskum aftakaveðrum til að athuga hvort gluggaskrúfurnar séu að losna. Þetta er ekki hátæknisjúkrahús; þetta er hannað til að tryggja áframhaldandi viðhaldsveislur fyrir útvalda verktaka til framtíðar. Og þar sem engir bindandi, fastir verðsamningar eru í gildi við aðalverktaka vegna ohf.-báknsins, borgar ríkissjóður bara hverja einustu framúrkeyrslu athugasemdalaust - sama hvað hún kostar.

Hvers vegna Hrói Höttur getur ekki bjargað þjóðinni

Þegar ríki og borg bregðast frumskyldu sinni og boða stríð gegn eigin grunnþjónustu undir því yfirskini að fækka „millistjórnendum“ í borgarkerfinu – sem í raun þýðir lömum á heimaþjónustu og liðveislu – myndast sársaukafullt tómarúm. Í þessu tómarúmi áttar almenningur sig á því að samfélagssáttmálinn er í rúst. Þá er oft horft til þess að frjáls félagasamtök, matargjafir eða einstaka velviljaðir auðmenn eigi að stíga inn og bjarga málunum. Þetta er goðsögnin um Hróa Hött í nútímabúningi.

En eins og sagan kennir okkur, þá getur einn og yfirgefinn Hrói Höttur aldrei komið í staðinn fyrir kerfislægt réttlæti. Góðgerðastarfsemi er eins og plástur á slagæðablæðingu. Reisn manneskjunnar, réttur hennar til heilbrigðisþjónustu, húsaskjóls og matar á aldrei að vera háður geðþótta eða samúð þeirra sem eiga peningana þann daginn. Þegar auðurinn er allur kominn á fáar hendur, duga engar safnanir eða einstaklingsframlög til að fæða þá þúsundir sem kerfið skilur eftir í sáru hungri. Það er ekki hægt að reka þjóðfélag á ölmusu á meðan báknið og einkavinirnir deila á milli sín milljarðaútboðum inni í lokuðum herbergjum.

Hvað gera bændur þá?

Þegar þessi punktur er dreginn saman í heildstæða mynd, blasir við svakaleg og sársaukafull niðurstaða. Við erum að ganga inn í tímabil þar sem opinberir sjóðir eru tæmdir til að fjármagna áætlanir sem byggja á óskhyggju og brostnum forsendum. Til að mæta þessu 65 milljarða svartholi ríkisins á að fórna þeim veikustu. Þetta er sálrænn og siðferðilegur brestur sem samfélagið getur ekki borið til lengdar.

Hvað gera bændur þá þegar neyðin vísar veginn? Svarið liggur ekki í því að bíða eftir mola af borðum hinna ríku, og það liggur ekki í því að trúa blekkingarsögum um að „hagræðing“ muni bæta þjónustuna. Eina leiðin er að þjóðin rísi upp gegn þessari skökku forgangsröðun og krefjist þess að sama smásjá, sami strangi aginn og sama ábyrgð gildi um fjárausturinn til verktaka, ráðgjafa og ohf.-félaga eins og ríkið beitir daglega gegn öryrkjum og öldruðum.

Ef það er til fjármagn til að gleypa viðbótarkostnað vegna stjórnunarlegra afglapa á Hringbraut, þá er til fjármagn til að afnema fátækt og tryggja öllum landsmönnum mannsæmandi líf. Það á að krefjast þess að skattkerfið sæki fjármagnið þangað sem það er raunverulega að finna – í sjóði auðstéttarinnar – í stað þess að pína þá sem síst geta varið sig. Það er kominn tími til að loka leikhúsi fáránleikans, opna gluggana á bákninu og setja mennskuna og reisn fólksins aftur í fyrsta sæti.