Varað er við því að áróður og ósannindi dynji á þjóðinni í kringum atkvæðagreiðsluna um aðildarviðræður við Evrópusambandið og fulltrúar Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE) hafa sinnt kosningaeftirliti.

En ekkert eftirlit annað en sjálfstæð hugsun og dómgreind getur hjálpað fólki að greina áhrif áróðurs frá staðreyndum og eigin hagsmunum.

Ein algengasta aðferðin í áróðri og markaðssetningu er að tengja málefni við „fallega fólkið“, eins og það er kallað í áróðursfræðunum. 

Þannig hefur Viðskiptablaðið verið með keyptar auglýsingar á Facebook með frétt sinni um hvað Annie Mist Þórisdóttir, „marg­faldur verð­launa­hafi á Cross­Fit Games og ein þekktasta af­reks­kona Ís­lands“, hefur að segja um afstöðu sína gagnvart því að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið. Annie Mist hefur rétt á sinni skoðun, eins og hver annar, en hvers vegna Viðskiptablaðið, sem virðist berjast gegn aðildarviðræðum, ákveður að dreifa hennar skoðunum umfram annarra, er tengd hugsanavillum og aðferðum í markaðssetningu. 

Umræða um skoðanir fólks er eðlileg, en svokallaður „vitnisburðaáróður“ (e. testimonial propaganda) snýst um að fá frægt og flott fólk til að mæla með málefni eða vöru til að laða að stuðning, óháð hæfni viðkomandi á því sviði.

Geislabaugsáhrifin

Þessi aðferð, sem báðir hópar nýta, að tengja við fallega fólkið, er blanda af „yfirfærslu“ (e. transfer) og geislabaugsáhrifunum (e. halo-effect). Geislabaugsáhrifin snúa að því að einhver,  sem skarar fram úr á einu sviði, er álitinn skara fram úr á öðrum ótengdum sviðum. En það er sjaldnast raunverulega þannig.

Yfirfærslan snýr að því að tengja annan hlut eða málefni við jákvæð hughrif af afreksmanneskjunni. Líkt og þegar Messi er fenginn til að auglýsa Pepsi, eða Michael Jackson á sínum tíma, sem getur snúist upp í andhverfu sína.  

Líklega er Guðmundur Fertram Sigurjónsson, stofnandi Kerecis á Ísafirði sem selt var fyrir stórfé til danska fyrirtækisins Coloplast eftir árangursríka þróun á græðandi fiskiroði, skýrasta dæmið um geislabaugsáhrifin á Íslandi síðustu ár. Eftir söluna hefur Guðmundur orðið vinsæll álitsgjafi varðandi samgöngumál og margt annað utan hans sviðs, til dæmis borgarlínuna. 

Nú síðast varpaði hann efasemdum á að Kerecis hefði geta orðið til í Evrópusambandinu, en bent var á að verkefni Kerecis hefði fengið hátt í hálfan milljarð í styrk frá ESB. 

Á meðan birtir Evrópuhreyfingin vídeó á samfélagsmiðlum af svokölluðu „gellukvöldi“ þar sem konur skála í hvítvíni og freyðivíni eða kampavíni og hafa gaman, án nokkurar tengingar við röksemda eða áhrifa Evrópumála. 

En geislabaugsáhrifin geta líka verið öfug, þannig að reynt sé að tengja málið við einhvern sem áheyrandahópnum gæti mislíkað við.  

Þegar TikTok er opnað birtist meðal annars vídeó frá Íslandi 2040, sem birtir myndskeið gegn Evrópusambandinu. Eitt myndbandið er birt undir forskriftinni: Helstu já-sinnar Íslands. Þar eru sýndir myndir af nokkrum stuðningsmönnum þess að segja já í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Fyrsta myndin birtist af  trans stjórnmálamanni. „Hefur enginn velt því fyrir sér af hverju allt fólkið sem er að tala fyrir ESB er fólkið sem hefur haft rangt fyrir sér um alla hluti ALLTAF síðustu ár,“ segir þar. 

Óljóst er hvað þau höfðu rangt fyrir sér með og ekki er minnst á baráttu sumra frægustu nei-sinna gegn Evrópska efnahagssvæðinu og hrakspár þeirra um það, og til dæmis andstöðu við að bjór yrði leyfður á Íslandi 1989. 

„Notalegt í París“

Talsmaður Evrópuhreyfingarinnar ýjaði að því að mögulega fengjust göng til Vestmannaeyja með styrk frá Evrópusambandinu, en að sjálfsögðu greiða Íslendingar til Evrópusambandsins og fá styrki óbeint úr eigin vasa.

Í myndbandi sem tekið var fyrir vaxtahækkun Seðlabankans en fjallaði um vaxtahækkunina tengdi talsmaður Evrópuhreyfingarinnar ESB-viðræður við Parísarferð, í gegnum hækkunina á greiðslubyrði vegna vaxtahækkunar.

„Auka 108 þúsund krónur á ári og með þeim pening gætirðu farið með kærustuna til Parísar og haft það notalegt, en í staðinn er fólk þarna úti að reyna að telja þér trú um það að við getum haft stjórn á öllu okkar efnahagskerfi ein eyja úti í Ballarhafi. Þau eru að ljúga að þér.“

Fyrir utan óljósar ásakanir um lygar, sem falla undir þá aðferð að menga brunninn (e. poisoning the well) er undirliggjandi að tengja aðildarviðræður við ESB við notalegheit í París, sem kostar reyndar nokkuð meira.

Á bakvið fánann

Ein þekktasta áróðursaðferðin og hugsanavillan eru fánaflagganir. Með þeim reyna aðilar að samsama sig við þjóðina og þjóðarstoltið, sem hefur reynst öflugt hreyfiafl í mannkynssögunni. Helst eru það nei-sinnar sem flagga íslenska fánanum á samfélagsmiðlum og í raunheimum, með undirliggjandi skilaboðum um að þau sem vilji að Ísland sé hluti Evrópusambandsins séu ekki þjóðræknir. Jafnvel er gengið lengra. „Eftir helgi verður það gert upp hverjir tóku þátt í árásinni á Ísland,“ sagði einn nei-sinni í færslu í hópi Heimssýnar, sem hlaut góð viðbrögð.

Ein vinsælasta áróðursaðferðin er „glitrandi alhæfingar“ (e. glittering generalities) sem snúast um að nota óljós og víðfeðm, en jákvæð hugtök, sér í hag. Þannig geta stuðningsmenn eins málstaðar eignað sér hugtök eins og „frelsi“ og „framtíð“.

Að stökkva á vagninn (e. jump on the bandwagon) eru síðan þau áhrif að fólk fylkist að baki málstað sem það heldur að njóti vinsælda. En það getur líka átt við um að fólk fylgi línunni til eigin framdráttar, þegar það stekkur á málefni sem nýtur stuðnings eða vinsælda til þess að öðlast framgang.  

Enn ein algeng áróðursaðferð er að ala á ótta (e. appealing to fear). Þannig auglýsa Þjóðmál í útvarpinu að ESB muni vilja leggja sæstreng til Íslands til að virkja orkuna og benda á að „Kýpur er síðasta ESB-ríkið sem er enn ótengt, en ESB vinnur að því að leggja sæstreng til Kýpur“. Vandinn er að samkvæmt áliti lagaprófessora sem unnu álitsgerð um aðild að ESB er það á forræði landsins að velja sæstreng eða ekki. ESB leggi ekki einhliða sæstreng. Og þess utan er yfir 90% af orku Kýpverja fenginn úr olíu og þeir vilja sjálfir fá sæstreng, eins og Maltverjar sem fengu til þess lán frá Evrópska fjárfestingabankanum.

Staðreyndir og marghliða sannleikur

Spurningin um aðild að Evrópusambandinu er flókin og margþætt. Lygar og falsupplýsingar eru án vafa einbeittasta áróðursaðferðin. En flest álitamálin hafa margar hliðar og áhrif sem geta talist kostir og gallar.

Hagsmunir fólks eru líka misjafnir og stundum þveröfugir. Ein manneskja, getur til dæmis haft persónulegan fjárhagslegan hag af því að húsnæðislánavextir lækki, sem önnur manneskja hefur síður. Yfir 7% innlánsvextir fyrir sparnað telja meira fyrir suma heldur en 9% vextir á húsnæðislánum. Gögn Hagstofunnar sanna þetta.

Einn helsti kostur ESB er að aðild að myntsamstarfi dregur úr óvissu, vegna sveiflna gjaldmiðils. En á móti getur sveigjanleiki gjaldmiðils hjálpað til með að endurráðstafa í hagkerfinu við breytingar, sem gerir almenning yfirleitt að stuðpúðanum. 

Vextir og verðbólga eru almennt og að meðaltali mun lægri í Evrópusambandinu heldur en á Íslandi, með undantekningu í ríki eins og Rúmeníu.

Hagvöxtur er meiri á Íslandi síðustu ár, en þegar tekið er mið af mannfjöldaþróun og horft á vöxt landsframleiðslu á hvern íbúa hefur hagvöxtur verið meiri í Evrópusambandinu en á Íslandi. Víðast hvar í Evrópu er mannfækkun yfirvofandi án innflytjenda eða stóraukinnar ævilengdar vegna lágrar fæðingartíðni. Íslendingar fjármagna eftirlaun sín að mestu með sjálfstæðum lífeyrissjóðum í uppsöfnunarkerfi á meðan fleiri Evrópulönd nýta til þess „gegnumstreymiskerfi“, sem þýðir að við höfum borgað fyrirfram en þau borga jafnóðum.

Þróun sambandsins sjálfs getur síðan talist óvissuþáttur til langs tíma. Evrópusambandið hefur breyst og mun halda því áfram, en sú þróun hefur sögulega verið römmuð inn eða stöðvuð með þjóðaratkvæðagreiðslum í einstaka ríkjum.

Ekki er öruggt að Evrópusambandið muni deila gildum með Íslendingum í framtíðinni. Hvað þá að það muni taka við mörgum hælisleitendum sem komi hingað. Flokkar langt til hægri hafa náð miklum vinsældum í lykilríkjum sambandsins. Í Þýskalandi mælist hægriflokkurinn Valkostur fyrir Þýskaland (AFD) með mest fylgi síðustu misserin og í Frakklandi er Marine Le Pen, fræg forystukona hægriflokksins Þjóðfylkingarinnar, efst í skoðanakönnunum fyrir forsetakosningarnar í vor. Þar eru hins vegar tvær umferðir í forsetakosningum, sem dregur úr líkum á vali öfgafullra forystumanna.

ESB kveður borgara ekki í „Evrópuher“, en vaxandi stuðningur er við sameiginlegar varnir Evrópulanda vegna stöðunnar í NATO og hótana Bandaríkjaforseta, þótt þær geti verið útfærðar með aðskildum herjum.

Óvissan um hvað samningur fæli í sér er síðan aðeins leyst með því að klára viðræður, en það tekur orku og fókus. 

Fyrsta þjóðaratkvæðagreiðslan

Ríki sem eru í Evrópusambandinu hafa ekki misst fullveldið í venjulegum skilningi þess orðs. Almenningur hefur fellt ýmsar ákvarðanir með þjóðaratkvæðagreiðslum. Næstu nágrannaríki Íslands eru utan Evrópusambandsins, ef frá er talið Írland. Grænlendingar samþykktu í þjóðaratkvæðagreiðslu 1982 að yfirgefa ESB með 53% atkvæða. Bretar gerðu það sama 2020 eftir að 52% samþykktu úrgöngu, gegn vilja meirihluta Skota. Norðmenn höfnuðu síðast inngöngu árið 1994 með 52% atkvæða. 

Íslendingar fengu hvorki tækifæri til að greiða atkvæði með eða á móti aðildarviðræðum við Evrópusambandið 2010, né um að hætta þeim, þrátt fyrir að slíkt hefði verið boðað. Árið 1994 gengu Íslendingar inn í Evrópska efnahagssvæðið án þjóðaratkvæðagreiðslu í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks og 1970 varð Ísland hluti af Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA) án þjóðaratkvæðis í tíð sömu flokka.

Þrátt fyrir afdrifaríka Evrópusamvinnu og ýmsa samninga fengu Íslendingar nú í fyrsta skiptið tækifæri til að greiða beint atkvæði um Evrópusamvinnu.