Það var nokkuð stór stund í Búdapest síðasta mánudag, þegar fulltrúar EES-ríkjanna, þar á meðal Espen Barth Eide utanríkisráðherra Noregs, staðfestu samkomulag Uppbyggingarsjóðsins við ungversk stjórnvöld um styrkveitingar á því framkvæmdatímabili sem nú stendur yfir hjá sjóðnum.
Með þessu verður aftur byrjað að greiða framlög úr sjóðnum til verkefna í Ungverjalandi; nokkuð sem var alveg skrúfað fyrir, um miðjan síðasta áratug vegna harðra deilna um stjórnarfar og afskipti þáverandi stjórnvalda af starfsemi Uppbyggingarsjóðsins og þeim félagasamtökum sem nutu góðs af styrkjum sjóðsins.
Samningurinn við Ungverjaland er sá síðasti sem EES-ríkin staðfesta við þau fimmtán ríki innan Evrópusambandsins sem fá styrki úr Uppbyggingarsjóðnum á yfirstandandi tímabili framkvæmda.
„Fyrir Noreg, þá snýst þetta samkomulag ekki aðeins um fjárframlög. Eftir tíu ár, þá erum við að endurræsa samskipti okkar við Ungverjaland og opna nýjan kafla í samstarfinu,“ sagði Espen Barth Eide, utanríkisráðherra Noregs, þegar hann skrifaði undir samkomulagið fyrir hönd norskra stjórnvalda í Búdapest.
Martin Eyjólfsson, ráðuneytisstjóri í utanríkisráðuneytinu skrifaði undir fyrir hönd Íslands.
Noregur með meira en 90% af framlögum
Noregur stendur undir meira en níutíu prósent af framlögum EES-ríkjanna og veitir þar að auki styrki úr sérstökum uppbyggingarsjóði sem eingöngu er fjármagnaður af norskum stjórnvöldum.
Framkvæmdaáætlunin í Ungverjalandi hljóðar upp á 212 milljónir evra (hátt í þrjátíu milljarða króna). Mótframlag Ungverja er fimmtán prósent af heildarupphæðinni, sem varið verður í verkefni í sex málaflokkum. Þar á meðal fara áttatíu milljónir evra í verkefni sem tengjast orkuskiptum.
Af þeim áttatíu milljónum sem fara í orkuskiptin eru tíu milljónir evra ætlaðar í verkefni sem snúast um hitaveitu; nokkuð sem íslensk fyrirtæki hafa um árabil komið að í nokkrum af þeim ríkjum sem fá styrki úr Uppbyggingarsjóðnum, þar á meðal í Póllandi og í Króatíu.
Til viðbótar þessu veitir Uppbyggingarsjóður EES-ríkjanna tæpum 23 milljónum evra í styrki til óháðra félagasamtaka í Ungverjalandi - sem var reyndar að vissu leyti uppspretta þeirra deilna sem sjóðurinn átti í við fyrrverandi stjórnvöld í Búdapest.
Samningur EES-ríkjanna og Ungverjalands er nýjasta merkið um bætt samskipti stjórnvalda í Búdapest í kjölfar stjórnarskiptanna í vor; ekki aðeins við samstarfsríki, heldur einnig við Evrópusambandið sjálft.
Losað um hömlur eftir stjórnarskipti
Nokkrum vikum eftir sigur Peters Magyars og Tisza flokks hans í þingkosningunum í mars, hófst framkvæmdastjórn Evrópusambandsins handa við að losa um milljarða evra styrki sem haldið hafði verið til baka um árabil; það kom til vegna þeirra breytinga sem stjórn Viktors Orban fyrrverandi forsætisráðherra hafði til dæmis gert til að draga úr sjálfstæði dómskerfisins í Ungverjalandi og vegna spillingar í stjórnkerfi landsins.
Framkvæmdastjórnin hefur einnig losað um hömlur á þáttöku Ungverjalands í rannsóknaráætlunum ESB og veitt samþykki sitt fyrir þáttöku Ungverja í SAFE-áætluninni sem gengur út á að fjármagna uppbyggingu í varnar- og öryggismálum.
Refsiaðgerðir standa enn um sinn
Evrópuþingið hefur hins vegar enn ekki tekið ákvörðun um að hætta þeim refsiaðgerðum gegn Ungverjalandi sem þingið hóf árið 2018. Þá var samþykkt var að virkja sérstakt ákvæði (Article 7) í sáttmálum Evrópusambandsins sem gengur út á að aðildarríki verði svift atkvæðisrétti sínum í ráðherraráðinu vegna alvarlegra og ítrekaðra brota á grundvallargildum Evrópusambandsins.
Sú ákvörðun var reyndar meira táknræn en raunveruleg, því samhljóða samþykki annarra aðildarríkja þarf til að taka þetta skref.
Ungversk stjórnvöld vilja að þingið dragi þessa ákvörðun til baka, og búist er við að tillaga um það verði lögð fram á þinginu í desember, eftir umræður í næsta mánuði.
