Sú ákvörðun ríkisstjórnar Bandaríkjanna að hverfa frá fríverslunarstefnu og hefja tollastríð við umheiminn hefur kollvarpað öryggi og fyrirsjáanleika í heimsviðskiptum. Óvissan er því meiri sem þjóðir eru minni og háðari utanríkisviðskiptum.
Í því ljósi hefur Ísland ríkari ástæðu en flest önnur byggð ból til að brjóta þessa breyttu stöðu til mergjar. Fram til þessa hefur þögn Samtaka atvinnulífsins og Samtaka iðnaðarins haldið aftur af mikilvægri umræðu.
Félag atvinnurekenda og Íslensk-evrópska verslunarráðið brutu hins vegar þagnarmúr atvinnulífsins í síðustu viku þegar þau kynntu óháða skýrslu Evrópustrauma um möguleg áhrif ESB-aðildar á rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja með tilliti til utanríkisverslunar og samkeppnishæfni.
Vandað og brýnt framlag
Í skýrslunni er engin afstaða tekin til mögulegrar aðildar Íslands að tollabandalagi Evrópusambandsins. Þar eru fyrst og fremst dregnar upp sviðsmyndir fyrir Ísland innan og utan tollabandalagsins.
Skýrslan er hvort tveggja í senn vandað og brýnt framlag til umræðu, sem þarf að fara fram og ekki er unnt að þagga niður ef við ætlum að hafa eitthvað um það að segja hvar Ísland lendir í nýrri heimsmynd en ekki láta reka á reiðanum um það stóra hagsmunamál.
Aðildarfyrirtæki þeirra samtaka, sem að skýrslunni standa, hafa mismunandi skoðanir á viðfangsefninu. Þetta eru ekki fjárhagslega sterkustu samtök atvinnufyrirtækja í landinu. En þau virðast hafa innri styrk til þess að taka frumkvæði og birta faglega óháða greiningu á einu stærsta álitaefni, sem blasir við Íslandi og íslensku atvinnulífi.
Fjárhagslega eru SA og SI margfalt öflugri en búa að því er virðist við þannig innri veikleika að þau verða að loka augunum fyrir þeim nýja og breytta veruleika í alþjóðaviðskiptum, sem er afleiðing af tollmúra- og viðskiptahindranastefnu Bandaríkjanna.
Munurinn á samtökum iðnaðarins í Noregi og á Íslandi
Þegar viðbragðsleysi þeirra er borið saman við viðbrögð atvinnulífsins í Noregi er erfitt að draga aðra ályktun en þá að mismunurinn sé vísbending um verulega innri veikleika.
Þannig glata þessi höfuðsamtök atvinnulífsins trúverðugleika í allri umræðu um samkeppnisstöðu Íslands. Það er slæmt hnignunarmerki, ekki bara fyrir atvinnulífið heldur einnig fyrir íslenskt samfélag.
Samtök iðnaðarins í Noregi, Norsk Industri, brugðust við nýjum aðstæðum án tafar. Þegar í fyrra höfðu þau látið vinna ítarlega greiningu á þeim nýja veruleika, sem blasti við norsku atvinnulífi.
Í samræmi við þá niðurstöðu lagði norskt atvinnulíf síðan að ríkisstjórninni að kanna möguleika á aðild að tollabandalaginu grundvelli EES-samningsins.
Með öðrum orðum: Þar er skýr sýn á að nauðsyn beri til að styrkja stöðu Noregs og skýr sýn á hvernig það skuli gert.
Utanríkisviðskiptastefna eða fjöldi utanlandsferða ráðherra
Hér hafa stærstu samtökin aftur á móti enga skoðun gert og hafa því enga skoðun; og láta svo eins og ekkert hafi breyst.
Þau hafa heldur ekki skoðun á umfangsmestu gjaldeyrishöftum, sem þekkjast í vestrænum markaðsbúskap. Um leið eru þau líka skoðanalaus gagnvart þeim ójöfnu leikreglum að útflutningsfyrirtæki starfi í samkeppnishæfu vaxtaumhverfi en fyrirtækjum á innlendum samkeppnismarkaði sé gert að starfa í umhverfi þrefalt hærri vaxta. Það sem helst heyrist frá þeim um samkeppnishæfni eru óskir um meiri ríkisframlög og lægri skatta.
Þessi hnignun hefur gerst smám saman síðastliðinn áratug. Hún endurspeglast svo í málflutningi á Alþingi, sem rímar illa við þá klassísku frjálslyndu hugmyndafræði, sem hluti stjórnarandstöðunnar stóð áður fyrir.
Þannig er helsta framlag stjórnarandstöðunnar það sama og tveggja stærstu samtaka atvinnulífsins að heimta fleiri ferðir ráðherra til Bandaríkjanna, sem fylgja tollmúrastefnu, en færri til Evrópusambandsins, sem ætlar að verja stöðu frjálsra viðskipta í heimstollastríði! Fjöldi ferða skiptir meira máli en stefnan.
Ísland er í sömu stöðu og norskt atvinnulíf
Höfundur íslensku skýrslunnar var spurður að því á kynningarfundinum hvort rannsókn hans hefði leitt í ljós að Ísland hefði aðra og sterkari stöðu en Noregur í þessu nýja alþjóðlega viðskiptaumhverfi. Svarið var afdráttarlaust: Nei.
Í lokaorðum skýrslunnar segir að mat á stöðu Íslands þurfi að halda áfram að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu. Klípan er sú að segi þjóðin nei er þessi kostur úr sögunni án þess að þetta frekara mat og umræða um það hafi farið fram.
Ef Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins ætluðu að humma þessa umræðu fram af sér verður þeim varla kápan úr því klæðinu. Þögn þeirra verður alltént nokkuð hávær eftir að Félag atvinnurekenda og Íslensk-evrópska verslunarráðið gáfu upp boltann með skýrslu Evrópustrauma.
Hver á að upplýsa um afleiðingar þess að útiloka fyrir fram aðild að tollabandalaginu?
Landskjörstjórn á lögum samkvæmt að upplýsa þjóðina um hvað felst í því að segja já og hvað felst í því að segja nei 29. ágúst.
En er unnt að gera þá kröfu til hennar að hún geti greint hvaða afleiðingar það kunni að hafa að útiloka fyrir fram mögulega aðild að tollabandalagi við ríkjandi aðstæður í alþjóðaviðskiptum? Það er þó augljóslega ein stærsta spurningin eins og nýja skýrslan dregur vel fram.
Í ljósi þessa vafa og hins að stærstu samtök atvinnulífsins virðast ekki hafa innri félagslegan styrk til að leggja marktækt mat á samkeppnisstöðu landsins að þessu leyti, eins og sambærileg samtök í Noregi og Bretlandi hafa gert, er eðlilegt að stjórnvöld grípi boltann og fylgi lokaorðum nýju skýrslunnar eftir með dýpri greiningum eins og þar er kallað eftir.
