Bókaútgefendur segja niðurstöðu skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna skýra. Skortur sé á námsgögnum og litlu fjármagni sé veitt til þróunar þeirra. Verulega litlu fjármagni sé varið til kaupa á námsgögnum frá sjálfstæðum bókaútgefendum.
Heiðar Ingi Svansson, framkvæmdastjóri Iðnú útgáfu og fyrrum formaður Félags íslenskra bókaútgefenda, fagnar því að skýrslan sé komin út en niðurstöður hennar séu engu að síður slæmar.
„En það er nauðsynlegt fyrir alla sem málið varða að þetta sé dregið svona fram og þetta sé óumdeilt, þetta eru rauntölur sem þarna eru lagðar fram,“ segir hann.
„En það er líka vonandi núna að þessi skýrsla verði ekki bara birt og fólk hneykslist á niðurstöðunni heldur núna verður að grípa í enda sýnir hún það að þetta ástand getur ekki varað svona lengur,“ segir Heiðar sem telur að ekki þurfi að finna upp hjólið þegar það kemur að breytingum.
„Fyrirkomulagið er þekkt í löndunum í kringum okkur, sérstaklega Skandinavíu sem við horfum mikið til og í raun og veru tekur uppbygging á menntakerfinu á Íslandi mið af því sem gerist þar,“ segir Heiðar. Þar tíðkist mun fremur að ríkið setji fram námskrá og búi til námsgögn en einkaaðilar komi einnig að þróun námsgagna og skólar og kennarar velji það efni sem best hentar.
„Síðan er það auðvitað þannig að aðkoma ríkisins er gríðarlega mikilvæg til að setja skýrar leikreglur,“ segir hann.
„Þetta er svona samspil þar sem við nýtum alla þekkingu og færni sem er til í þjóðfélaginu og erum ekki að einskorða það við einhvern ákveðinn ríkisrekstur. Það er fyrirkomulag sem engu landi í kringum okkur dytti í hug að framkvæma,“ segir Heiðar sem nefnir að slíkt tíðkist til dæmis í Norður-Makedóníu.
„En ég veit ekki til þess að við séum að bera okkur sérstaklega saman við það land við uppbyggingu á íslensku menntakerfi,“ segir hann.
Frumvarp um breytingar ekki fengið framgang
Heiðar sat í starfshópi um námsgögn árið 2024 sem skipaður var af Ásmundi Einari Daðasyni, þáverandi mennta- og barnamálaráðherra.
„Og við komum með tillögur, frumvarp til breytingar á lögum um námsgögn. Það er búið að leggja það fram tvisvar sinnum fram við Alþingi en það hefur ekki náð fram að ganga, ekki verið hægt að klára það,“ segir Hreiðar sem tekur fram að nýjasta þróun í málinu sé sú að Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, hafi ákveðið að frumvarpið verði ekki lagt fram.
„Ég veit ekki hvaða ástæðu hún hefur fyrir því en það er allavega klárlega ekki það sem þessi skýrsla er að benda á og ekki það sem við sem störfum á þessum markaði vitum,“ segir Heiðar. „Við vitum um þennan skort, kennarar eru að kalla eftir þessu líka þannig að það verður að bregðast við þessu.“
Þrjár grunnstoðir námsgagna
Staðan sem skýrslan dregur upp af námsgagnaskorti horfir til þriggja meginstoða við gerð og þróun námsgagna í grunnskólum. Samkvæmt henni fer tæplega 0,4% af rekstrarkostnaði grunnskóla í námsgögn.
Ef Ísland legði jafn hátt hlutfall og til dæmis Finnland (1,5–2%) væri fjármagn til námsgagna 1.740–2.330 milljónir króna á ári í stað núverandi 532 milljóna.
Miðstöð menntunar og skólaþjónustu
Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, áður Menntamálastofnun og þar áður Námsgagnastofnun sér um framleiðslu og dreifingu á meginhluta þess námsefnis sem grunnskólar landsins nota.
Ekki er hægt að tala um að ríkið hafi einkarétt á útgáfu námsefnis en engu að síður eru skólum takmarkanir settar hvað varðar kaup á námsefni utan þess sem Miðstöð menntunar og skólaþjónustu leggur til.
Námsgagnasjóður
Námsgagnasjóður hefur það hlutverk að leggja til grunnskólum viðbótarfé til námsgagnakaupa svo skólar geti keypt námsefni utan þess sem er gjaldfrjálst frá ríkinu í gegnum Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Hann var stofnaður árið 2007 og fékk það árið 100 milljónir króna. Í skýrslu Þróunarsjóðs námsgagna kemur fram að þegar leiðrétt er fyrir verðlag er raunvirðið núna um 34% af upprunalegu stofnfjármagni. Árið 2023 nam úthlutun sjóðsins til grunnskóla um 1571 krónu á hvern nemanda fyrir öll námsfög á hverju skólaári.
Samkvæmt reglum sjóðsins skulu námsgögnin samrýmast markmiðum aðalnámskrár grunnskóla og er óheimilt að verja fjármunum úr Námsgagnasjóði til búnaðar- og tækjakaupa.
Þróunarsjóður námsgagna
Þróunarsjóður námsgagna er svo þriðja stoðin og hefur það hlutverk að stuðla að nýsköpun, þróun, gerð og útgáfu námsgagna fyrir leik, grunn- og framhaldsskóla. Sjóðurinn er eini aðilinn í kerfinu sem getur styrkt þróun og útgáfu nýs námsefnis af ólíkum aðilum, þar með talið sjálfstætt starfandi höfundum, bókaútgefendum og menntatæknifyrirtækjum
Við stofnun sjóðsins námu fjárframlög um 100 milljónum króa. Fyrirhugað var að tvöfalda það fjárman strax á fyrsta starfsári en það hefur ekki enn verið gert.
Sjóðnum lögðust til til 90 milljónir á yfirstandandi ári sem er lægra nafnvirðui en við stofnun sjóðsins. Þegar leiðrétt er fyrir verðlag er raunvirðið 36% af upprunalegu stofnfjármagni sem átti á sínum tíma að vera tímabundið byrjunarfjármagn.
Í heild fá allar þrjár stoðir kerfisins á bilinu 610 til 630 milljónir króna á ári.
Skýrsla starfshóps um námsgögn, sem Heiðar tók þátt í, áætlar að hefðu upphafsáætlanir um tvöföldun fjármagns náð fram að ganga og sjóðirnir haldið í við verðlag, hefði heildarfjármagn til málaflokksins verið um 1.734 milljónir króna á ári. Bilið á milli þess sem er og þess sem hefði átt að vera er um 1.100 milljónir króna á ári.
Finna má frekari upplýsingar hér þar sem einnig er hægt að nálgast skýrsluna.
Bókaútgefendur vilja leggja hönd á plóg
Anna Lea Friðriksdóttir, formaður Félags íslenskra bókaútgefenda segir vissulega áhuga fyrir því hjá bókaútgefendum að stíga frekar inn ef frekara fjármagn væri fyrir hendi.
„Okkar megin er mikill áhugi á því og við teljum okkar geta gert það vel og auðvitað viljum við komast að á þessum markaði af því að þetta er náttúrulega fyrirkomulagið hér er ekki eins og í löndum sem við berum okkur saman við.
Hún telur að með því að opna frekar fyrir kaup á námsefni frá sjálfstæðum bókaútgefendum væri hægt að auka samkeppni sem hún telur að væri nemendum til bóta.
Að fleiri væru að framleiða námsefni og keppast um að gera það sem allra best, segir hún en fá svör hafi borist frá stjórnvöldum um framhaldið.
„Raunverulega erum við bara að reyna að opna á þetta samtal til þess að byrja með, segir hún. „Við erum að leita svara af hverju þetta kerfi er svona eins og það er,“ segir Anna Lea sem tekur fram að erindi frá félaginu liggi inni hjá menntamálaráðherra varðandi það.
„En fyrsta skrefið er hvort það sé vilji til að breyta þessu og þá gætum við sótt í brunn okkar kollega á norðurlöndunum, hvernig þetta er gert þar,“ segir Anna Lea.
