„Það er engin þörf á að laga Ísland,“ sagði formaður Sjálfstæðisflokksins, Guðrún Hafsteinsdóttir, í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra. Þingvetur var að hefjast og þingmenn stigu í pontu, hver á fætur öðrum, með söluræðuna. Stjórnarandstaðan um hversu óhæf ríkisstjórnin er og stjórnin um hversu mikið hefur áunnist á þessum tveimur árum sem liðin eru frá því að hún tók við völdum.

„Hvað hefur dunið á landsmönnum frá því að þessi ríkisstjórn tók við?“ þrumaði þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Jens Garðar Helgason, yfir þingsal: „Skattahækkanir, skattahækkanir og aftur skattahækkanir.“

Hér væri búið að boða skatta á ferðaþjónustu og banka. „Hækkun bankaskatts mun þrýsta upp vöxtum.“

Á síðasta ári var samanlagður hagnaður bankanna þriggja nærri 94 milljarðar króna. Sterk staða bankanna hefur ekki skilað almenningi betri kjörum. En þingmaður Sjálfstæðisflokksins varpaði ábyrgðinni af bönkunum og yfir á ríkisstjórnina. Það væri ekki hægt að ætlast til þess að almennir borgarar herði sultarólina. Ríkið gæti gert það:

„Formaður Flokks fólksins er enn þá með VISA-kortið og er enn að eyða um efni fram.“

Formaður Flokks fólksins er mennta- og barnamálaráðherra. Orð þingmannsins féllu degi eftir að íslenskir nemendur fengu falleinkunn í alþjóðlegum samanburði.

Börn eiga ekki að bíða 

„Ég er ótrúlega stolt af sjálfstæði Íslands og þeim árangri sem við höfum náð saman sem þjóð.“

Ung kona situr fyrir svörum á TikTok-síðu Áfram Íslands.

Ísland er stundum land þversagna. 

Samfélag sem ber sér á brjóst vegna árangurs – en getur ekki – eða tímir ekki – að tryggja börnum leikskólapláss, ásættanlega grunnskólamenntun, aðgengi að heilbrigðisþjónustu og viðeigandi úrræðum ef vandi steðjar að.

Í ræðustól Alþingis gerði heilbrigðisráðherra, Alma Möller, orð Nelsons Mandela að sínum: „Það hvernig samfélag kemur fram við börn sín endurspeglar sál þess.“

Hún kvaðst hafa tekið þátt í kosningum um orð ársins við síðustu áramót og kosið orðið: „Innviðaskuld.“ Og ekki að ástæðulausu.

Eftir að hafa þulið upp helstu áskoranir í heilbrigðiskerfinu, þar sem vantar meðal annars um 200 heimilislækna, beindi hún sjónum sínum að stöðu barna og ungmenna. „Eitt mikilvægasta og arðbærasta verkefni hvers samfélags er að hlúa að börnum því þau eru framtíð þjóðar og fjársjóður. En það eru blikur á lofti.

Fleiri börn greina frá depurð, kvíða og einmanaleika. Við sjáum líka hegðunarvanda, ofbeldi og fíkn,“ sagði hún.

Svo bætti hún við: „Börn eiga ekki að bíða eftir þjónustu.“

Að fæðingarorlofi loknu

Bið eftir þjónustu hefst strax á fyrstu mánuðum barna.

Oft er talað um fæðingarorlof sem eitt mikilvægasta skref sem hefur verið stigið í jafnréttisbaráttunni. Vandinn er bara sá að að fæðingarorlofi loknu er ekkert tryggt sem tekur við.

Hægt er að leita til sjálfstætt starfandi dagforeldra sem taka við börnum frá sex mánaða aldri. Starfsemin fer almennt fram í heimahúsi þar sem aðstæður eru misgóðar. Í Reykjavíkurborg er gerð krafa um þriggja fermetra rými fyrir hvert barn á heimilinu, hvíldaraðstöðu og útivistaraðstöðu. Á landsvísu er ekki gerð krafa um útiaðstöðu en tekið fram að það sé „æskilegt“.

Aðgengi að þessari þjónustu er ekki tryggt og biðlistar geta verið langir. Samkvæmt opinberum lista borgarinnar er sem stendur laust pláss hjá einni dagmömmu í Vesturbæ, einni í miðbænum en ekkert laust í Laugardal, Hlíðunum eða Grafarvogi.

Til að öðlast réttindi sem dagforeldri þarf að ljúka 70 klukkustunda námskeiði í fjarnámi. Það eru menntunarkröfurnar sem gerðar eru til dagforeldra sem bera ábyrgð á andlegri og líkamlegri velferð barna.

Í borginni geta dagforeldrar leitað til daggæsluráðgjafa á þjónustumiðstöðvum, þeir fá einn starfsdag frá Reykjavíkurborg á ári og þrjár heimsóknir frá eftirlitsaðilum. Ef dagforeldrar veikjast, þurfa að sinna eigin börnum eða erindum, hleypur enginn í skarðið. Foreldrar eru heima með börnin.

Líf leikskólabarna 

Við átján mánaða aldur er miðað við að börn hafi fengið leikskólapláss.

Árið 2018 var ráðist í átak í leikskólamálum í Reykjavík. Síðan hafa leikskólar verið stækkaðir, nýir opnaðir og sjálfstætt starfandi leikskólar fengið rekstrarleyfi. Þannig hafa orðið til 1.300 ný pláss. Samt eru 380 börn, 12 mánaða og eldri, á biðlista.

Leikskóladeildum og jafnvel heilu leikskólunum hefur verið lokað vegna raka, myglu eða skemmda. Í vetur voru 600 leikskólapláss ónýtanleg vegna viðhalds. Ekki verður innritað í fjóra leikskóla á árinu vegna framkvæmda.

Tveimur árum eftir að leikskólinn Brákaborg flutti í nýtt húsnæði komu í ljós alvarlegir byggingargallar. Börnin voru flutt í gamalt skrifstofurými í Ármúla á meðan ráðist var í endurbætur. Um áramót var heildarkostnaður við leikskólann kominn upp í 3,2 milljarða.

Húsnæðið er aðeins hluti vandans. Skortur á starfsfólki hefur gert það að verkum að börn eru send heim hluta dags eða haldið heima heilu dagana. Á síðasta ári hafði það áhrif á 3.900 leikskólabörn í borginni.

Það vantar ekki bara starfsfólk, það vantar fagmenntað starfsfólk. Á síðasta ári vantaði 2.496 kennara til að uppfylla lagalegar skyldur sem kveða á um að 67 prósent þeirra sem sinna uppeldi barna á leikskólum hafi leyfisbréf. Formaður Félags leikskólakennara hefur bent á einfalda leið til úrbóta: Laun leikskólakennara þurfa að vera samkeppnishæf við aðra sérfræðinga og starfsumhverfið spennandi.

Lausn borgarinnar birtist í auglýsingu frá borginni fyrr í vikunni: „Reykjavíkurborg kallar eftir áhugasömum fyrirtækjum til að hefja rekstur leikskóla eða daggæslu á vinnustað.“

Áður hefur verið bent á að þessi stefna sé til þess fallin að innleiða mismunun og stéttaskiptingu í menntakerfið. „Hvernig væri umræðan ef Alvotech og Arion banki hygðust stofna grunnskóla?“ spurði formaður Félags leikskólakennara, Haraldur F. Gíslason.

Hann sagði fæsta nálgast vandann með lykilspurninguna að leiðarljósi: Hvað er best fyrir börnin?

Hildur Björnsdóttir borgarstjóri hefur hins vegar bent á að vinnustaðaleikskólar geti leyst annan vanda: „Ég hef heyrt í nokkuð mörgum fyrirtækjum sem gætu hugsað sér annað eins, sem eru bara í vandræðum með að fá starfsfólk til baka eftir fæðingarorlof.“

Harmi sleginn ráðherra

Í síðustu viku fundust skordýr í hádegisverði leikskólabarna í sex leikskólum. Fyrirtækið að baki matarsendingunum hagnaðist um 274 milljónir í fyrra.

Fyrir tveimur árum veiktust um 50 börn af E. coli-sýkingu vegna ófullnægjandi meðferðar matvæla í leikskólanum Mánagarði. Matráðurinn hafði hvorki fengið menntun né fræðslu um öryggi matvæla. Tólf börn voru lögð inn á spítala. Fimm lentu í lífshættu.

Í vor sagðist mennta- og barnamálaráðherra vera harmi slegin yfir fjölda tilkynninga vegna meintra ofbeldisbrota starfsmanna leikskóla gagnvart börnum. Sex tilvik höfðu komið upp það sem af var ári þar sem grunur lék á að brotið hefði verið á börnum.

„Það þarf að gera einhverja stórkostlega bragarbót til að reyna að koma í veg fyrir eins og kostur er að svona sé að gerast ítrekað,“ sagði Inga Sæland.

Geta grunnskólabarna 

Skólaskylda hefst sex ára.

Ein leið til að meta hvernig íslenska skólakerfinu tekst til er PISA-könnunin. Hún mælir meðal annars getu nemenda til að skilja og meta texta, beita stærðfræðilegri rökhugsun og takast á við vísindalegar upplýsingar og hugmyndir.

Niðurstöðurnar voru áfall.

Alls búa 44 prósent nemenda í 10. bekk ekki yfir grunnfærni í lesskilningi og 38 prósent ekki yfir grunnfærni í stærðfræði- og vísindalæsi. Um 28 prósent, eða 1.148 nemendur, ná ekki grunnfærni á neinu þessara sviða.

Á tíu árum hefur Íslandi farið meira aftur en samanburðarlöndum. Fyrir áratug náðu 78 prósent nemenda grunnhæfni í lesskilningi. Nú eru þeir 58 prósent.

Staða nemenda af erlendum uppruna er enn verri. Aðeins 28 prósent þeirra búa yfir grunnhæfni í lesskilningi.

Á sama tíma virðist skólakerfið ekki heldur ná að rækta hæfileika þeirra sem standa sterkast. Aðeins um tvö til fjögur prósent íslenskra nemenda ná afburðahæfni, færri en á öðrum Norðurlöndum og í flestum OECD-ríkjum.

Myglaðir skólar

Á lista 73 landa er Ísland í fimmta sæti yfir þau lönd sem greiða mest með hverjum nemanda.

Samt hefur aðeins fjórðungur þeirra kennara sem kenna grunngreinar PISA sérhæfingu á sínu sviði. Sérstaklega fáir hafa sérhæfingu í náttúruvísindum. Íslenskir nemendur upplifa færri vitsmunalegar áskoranir í náttúruvísindakennslu en jafnaldrar þeirra í öðrum löndum og takmörkuð tækifæri til vísindalegrar rökræðu og rannsóknarvinnu. Aðstaða til náttúruvísindakennslu er víða ófullnægjandi og aðgengi að viðeigandi kennslurými, búnaði og stuðningsumhverfi takmarkað.

Það þarf kannski engan að undra að ekki sé hægt að koma upp almennilegri aðstöðu til vísindarannsókna þegar ekki er einu sinni hægt að sinna viðhaldi. Á síðasta áratug hefur mygla fundist í Ártúnsskóla, Brekkuskóla, Fossvogsskóla, Grundaskóla, Hagaskóla, Kársnesskóla, Kleppjárnsreykjum, Langholtsskóla, Laugalækjarskóla, Laugarnesskóla, Lundarskóla, Nesskóla, Oddeyrarskóla, grunnskólanum á Suðureyri, Varmárskóla, Valhúsaskóla, grunnskólanum á Þórshöfn og í Ölduselsskóla. Upptalningin er ekki endilega tæmandi.

Í Hagaskóla féll kennsla í 9. bekk niður um tíma, nemendum var síðan þvælt um hverfið áður en þeim var komið fyrir í gömlu skrifstofurými í Ármúla.

Alveg eins og leikskólabörnunum.

Lítil trú nemenda 

Á meðan er tekist á um hvaða einkunnakerfi eigi að nota.

„Eins og þruma úr heiðskíru lofti.“ Þannig lýsti formaður Félags grunnskólakennara ákvörðun mennta- og barnamálaráðherra um að breyta einkunnagjöf úr bókstöfum í tölustafi.

Ekkert samráð hafi verið viðhaft og í upphafi skólaárs þurfi skyndilega að setja af stað innleiðingarteymi í hverjum einasta skóla sem ekki hafi verið gert ráð fyrir í mönnun og skipulagi. Á sama tíma væri niðurskurður í Miðstöð menntunar og þjónustu, þaðan sem stuðningur hefði annars átt að berast.

Í niðurstöðum PISA-skýrslunnar er einmitt varað við þessu. Óstöðugleiki og sífellt nýjar áherslur grafi undan trausti fagfólks á aðgerðum stjórnvalda. Ein helsta áskorunin sé að skapa samfellu og langtímahugsun í menntamálum.

Eitt af því sem mælt er í könnuninni er vaxtarhugarfar – sú trú að hæfni og greind séu ekki föst heldur mótanleg með áreynslu, námi og árangursríkum aðferðum. Um 62 prósent íslenskra nemenda eru ósammála því. Íslenskir nemendur hafa eitt veikasta vaxtarhugarfarið meðal þeirra þjóða þar sem það er mælt. Þeir hafa litla trú á eigin getu í vísindum og sú trú hefur farið minnkandi.

Helmingur íslenskra unglinga lýsir jafnframt því viðhorfi að hafa eigi almenna skynsemi að leiðarljósi fremur en vísindarannsóknir.

Ógnin hér heima

Þegar ungur maður var spurður af hverju hann ætlaði að svara neitandi í þjóðaratkvæðagreiðslunni sagði hann: „Óupplýst fólk er að reyna að sannfæra mig um að skoða samning. En þetta er rándýr skoðun.“

Skynsemin sagði nei. 

„Við getum þetta sjálf,“ segir formaður Sjálfstæðisflokksins. 

Hún hefur rétt fyrir sér. Íslendingar geta leyst þann vanda sem þeir standa frammi fyrir. Lausnirnar er ekki alltaf að finna erlendis heldur í breyttri forgangsröðun og gildismati.

Með orðum sínum var Guðrún Hafsteinsdóttir ekki að vísa til stöðu barna á Íslandi. Reyndar beindu fæstir þeirra sem stigu í pontu við upphaf þingvetrar sjónum að börnum og ungmennum – degi eftir að niðurstöður PISA lágu fyrir.

Inga Sæland varaði einnig við ógnum að utan: „Við munum hvergi hvika frá því að verja samfélagið okkar með öllum tiltækum ráðum gegn allri ógn sem að okkur kann að steðja.“

Ógnir koma ekki aðeins að utan. Það er ógn við samfélag þegar nemendur útskrifast úr grunnskóla án þess að geta lagt mat á trúverðugleika, hugsað gagnrýnið og tekið upplýstar ákvarðanir.

„Kerfinu þarf að breyta og kerfinu verður breytt,“ lofaði ráðherra. 

Ógnin hér heima

Um leið þarf að tryggja börnum aðgengi að heilbrigðisþjónustu og viðeigandi úrræðum. 

Sífellt fleiri börn upplifa kvíða, depurð og einmanaleika. Um 40 prósent barna í 10. bekk upplifa depurð og 50 prósent upplifa kvíða vikulega eða oftar. Þau leita misjafnra leiða til þess að takast á við vanlíðan. 

Í febrúar voru 8.855 börn á bið eftir þjónustu og úrræðum á vegum opinberra aðila. Skaðinn sem getur af því hlotist er vel þekktur.

Á sama tíma hafði 321 mál komið til kasta lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu árið 2025 vegna kynferðis- eða ofbeldisbrota gagnvart börnum og 205 mál þar sem sakborningar í kynferðis- eða ofbeldismálum voru ólögráða. Hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu var 601 mál til meðferðar sem vörðuðu börn.

Alma Möller hélt áfram ræðu sinni: „Við verðum að ráðast að rótum vandans og snúa þróuninni við.“

Nú er hún í stöðu til þess.