Eru Bandaríkin að kalla herlið sitt frá Evrópu og blasa endalok NATO við? Þeirrar spurningar hefur ítrekað verið spurt síðustu misseri í ljósi yfirlýsinga bandarískra ráðamanna, nú síðast eftir að Pete Hegseth tilkynnti með þjósti um endurskoðun herafla og herstöðva í álfunni.
Á fundi varnarmálaráðherra NATO 18. júní síðastliðinn sagði Hegseth markmiðið að Evrópuríki tækju aukna ábyrgð á eigin vörnum. Hann hefur jafnframt gagnrýnt bandamenn sem hann telur ekki standa sig nægilega vel. Í ræðu í Brussel sagði hann að Evrópa yrði að leiða hefðbundnar varnir álfunnar og að bandarísk viðvera yrði skoðuð í því ljósi. Þeirri skoðun ætti að vera lokið innan sex mánaða.
Jim Townsend, sérfræðingur við Center for a New American Security, starfaði um árabil að Evrópu- og NATO-málum í Pentagon og var meðal annars aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna fyrir Evrópu- og NATO-mál. Hann segir það hafa komið sér á óvart að ný úttekt taki nú við, enda hafi margir talið að nýlegar ákvarðanir um bandarískan herafla í Evrópu byggðu þegar á slíkri greiningu.
„Nú hljómar þetta eins og ný úttekt,“ segir Townsend. „Og hún virðist eiga að byggjast á frammistöðu bandamanna; hversu fljótt þeir geti fyllt í skörðin og tekið við aukinni ábyrgð á vörnum Evrópu. Það hljómar næstum eins og ákvarðanir um herafla og herstöðvar eigi ekki að byggjast á hernaðarlegri þörf eða mati á ógninni, heldur á því hvernig Hegseth og forsetinn meta einstaka bandamenn. Þetta er mjög óljóst.“
Townsend segir Bandaríkin ekki hafa sagt sig frá NATO en að forysta þeirra innan bandalagsins sé orðin minna áberandi.
„Við höfum ekki yfirgefið bandalagið, en ég held að við höfum skipt niður um gír í forystuhlutverkinu,“ segir hann.
Líkur á raunverulegri fækkun í Evrópu
Hann telur líklegt að endurskoðunin leiði til raunverulegrar fækkunar bandarískra hermanna í Evrópu, þó ekki alls bandarísks herafla.
„Þetta hljómar eins og raunverulegur brottflutningur herafla, ekki alls bandarísks herliðs, en líklega umtalsverðs hluta þess,“ segir Townsend.
Hann bendir þó á að breytingar af þessu tagi gerist sjaldnast í einu vetfangi. Forsetinn komi óhjákvæmilega að ákvörðunum um herafla og þingið geti haft veruleg áhrif, meðal annars í gegnum fjárveitingar og varnarlöggjöf. Ef demókratar ná meirihluta í fulltrúadeildinni í þingkosningunum í nóvember gæti andstaða við slíkar breytingar aukist, segir hann.
„Það verður sérstaklega áhugavert að sjá hvað kemur út úr úttektinni,“ segir Townsend. „En það verður ekki síður áhugavert að sjá hvernig stjórnvöld fá samþykki á þinginu til að hrinda þessu í framkvæmd. Ég held að það geti tekið tíma.“
Keflavík áfram mikilvæg
Townsend telur ólíklegt að verulegar breytingar verði á hlutverki Keflavíkurflugvallar. Bandarískar P-8 Poseidon-kafbátaleitarvélar hafa um árabil nýtt Keflavík í eftirliti á Norður-Atlantshafi. Bandaríski sjóherinn hefur lýst Keflavík sem mikilvægri bækistöð fyrir kafbátaleit, eftirlit og varnir á svæðinu, og breskar P-8 vélar hafa einnig nýtt flugvöllinn í æfingum og samstarfi við NATO.
Townsend segir að bandarísk stjórnvöld og NATO þurfi áfram „augu og eyru“ á Norður-Atlantshafi á meðan framganga Rússa verði með þeim hætti sem nú er.
„Ég er viss um að þetta er ofarlega í huga íslenskra stjórnvalda, fólksins sem starfar á vellinum og Landhelgisgæslunnar,“ segir hann. „Þau hafa fulla ástæðu til að velta þessu fyrir sér. En hvort sem það verða bandarískar P-8 vélar eða vélar bandamanna tel ég áfram mjög mikilvægt að þær starfi frá Keflavík, nú og til framtíðar, svo lengi sem við stöndum frammi fyrir ágengu Rússlandi. Þessar vélar gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki sem augu og eyru bandalagsins.“
Rússar gleðjast yfir óvissunni
Townsend segir óvissuna í Washington ekki fara fram hjá stjórnvöldum í Moskvu. Rússar fylgist grannt með og kunni að nýta sér stöðuna.
„Ég held að Rússar trúi vart eigin heppni,“ segir hann. „Pútín, Kremlverjar, herinn í Múrmansk og Norðurflotinn fylgjast með af miklum áhuga, jafnvel með nokkurri ánægju.“
Hann segir að ákvarðanir Bandaríkjanna um öryggi Evrópu verði prófraun, bæði fyrir Evrópu og Bandaríkin. Rússar hafi þegar aukið þrýsting í Evrópu með flugferðum í lofthelgi NATO-ríkja, drónum og skemmdarverkum.
„Þetta gefur Rússum upplýsingar um hvernig ríki bregðast við, hvenær þau leita til NATO og hvað NATO segir,“ segir Townsend.
Hann telur líklegt að Rússar reyni enn frekar á þolrif og viðbragð NATO á næstu misserum og að Ísland og Noregur geti orðið meðal fyrstu ríkja til að verða vör við hana á Norður-Atlantshafi.
„Ég held að við eigum eftir að sjá Rússa prófa bandalagið enn frekar,“ segir hann. „Ísland gæti líka orðið vart við það ef Norðurflotinn sendir kafbát eða flugvélar á þessar slóðir. Íslendingar og Norðmenn verða líklega fyrstir til að sjá það og vara aðra við því að Rússar séu að kanna staðfestu bandalagsins.“
