Fyrir nokkrum misserum síðan átti ég ákaflega ánægjulegt spjall við Björn Þorláksson fjölmiðlamann. Spjallið fór fram í gegnum tölvu þar sem við vorum staddir hvor í sínu landinu og umræðuefnið var spilling á Íslandi. Nokkru síðar kom spjall okkar út sem kafli í bók Björns, Besti vinur aðal – skaðasaga spillingar á Íslandi. Bókin fékk ágætis viðbrögð og vakti nokkra athygli. Þótt auðvitað séu viðbrögð misjöfn við bókum af þessu tagi má fullyrða að bókin hafi verið þörf hugvekja um mikilvægt efni í íslensku samfélagi. Mögulega má segja að Birni og viðmælendum hans hafi legið of mikið á hjarta og verið full persónulegir, eins og einhverjir gagnrýnendur héldu fram, en þetta voru allt þarfar vangaveltur um umræðuefni sem margir telja að fólk veigri sér við að ræða og greina. Spilling er auðvitað til staðar á Íslandi og við þurfum svo sannarlega á öllum mögulegum spillingarvörnum að halda. Hún kann að vera annars eðlis en víða annars staðar – og hún er blessunarlega minni en á mörgum stöðum – en möguleg sérstaða hennar krefst þess að umræða um hana sé einmitt opin og fjörleg. Mestu skiptir að sem flestir ræði um upplifun sína af henni. Í samtali mínu við Björn lagði ég mesta áherslu á ábyrgðarskilning fólks á Íslandi í pólitískum áhrifastöðum og hvernig sá skilningur, eða skilningsleysi, byggir upp, eða eyðir, trausti í samfélaginu.

Sumarið 2024 fékk ég símtal frá fréttamanni RÚV sem spurði mig út í nýútkomna skýrslu frá GRECO, samtökum ríkja innan Evrópuráðsins gegn spillingu. Skýrslan sagði að íslensk stjórnvöld hefðu mætt níu af átján tilmælum um spillingarvarnir að fullu. Eftir að hafa kynnt mér skýrsluna betur fór ég í viðtal við RÚV þar sem ég lagði áherslu á að það væri frábært að svona ytra jafningjamat færi fram sem héldi stjórnvöldum við efnið. Það væri svo túlkunaratriði hvaða einkunn íslensk stjórnvöld væru í raun og veru að fá í úttektinni. Sjálfur liti ég svo á að þetta væri ekki alslæmt, íslensk stjórnvöld væru að taka sig á samkvæmt skýrslunni og komin áleiðis með margt. Það tæki tíma að mæta áherslum GRECO að fullu og tónninn í skýrslunni væri fremur hvetjandi heldur en að pirrings gætti til íslenskra stjórnvalda. Íslensk stjórnvöld hafi áður fengið falleinkunn og að sú væri ekki raunin að þessu sinni.

Viðtalið var spilað í fréttatíma og svo birtist stutt frétt um viðtalið við mig á vefsvæði RÚV. Fljótlega á eftir barst mér tölvupóstur frá Atla Þór Fanndal, sem hefur verið einn ötulasti baráttumaður gegn spillingu á Íslandi, meðal annars sem framkvæmdastjóri og talsmaður Íslandsdeildar Transparency International. Atli var ósáttur við jákvæðan tón minn í fréttinni og fannst ég gera lítið úr gagnrýnisröddum víða að úr samfélaginu (ekki síst frá honum sjálfum) um hvernig íslensk stjórnvöld drægju lappirnar í spillingarvörnum. Mér fannst leitt að hafa valdið honum vonbrigðum og lofaði í svarpósti að skýra mál mitt betur. Þessi grein er síðbúin tilraun til þess. Að vissu leyti er túlkun á úttekt GRECO nokkurs konar spurning um hvort glasið sé hálftómt eða -fullt. Sögulega má segja að gagnrýnendur eins og Atli (og GRECO áður) hafi rétt fyrir sér með að Ísland hafi varla veitt spillingarvörnum athygli. Þótt Ísland hafi lengi verið meðal GRECO-ríkja virtist takmarkaður vilji til að taka á málum árum saman. Lengi vel veittu þeir flokkar sem fóru með forsætisráðuneytið spillingarvörnum litla sem enga athygli. Vissulega komust þessi mál á hreyfingu með nýjum stjórnvöldum eftir fjármálahrunið 2008 en sú ríkisstjórn sem sat í framhaldi af þeim hræringum öllum hafði töluvert margt á sinni könnu og náði varla nema rétt að koma þessum málum af stað.

Til þess að svara Atla betur skulum við athuga hvað skýrsla GRECO sagði um stöðuna á Íslandi árið 2024. Þau 18 atriði sem Ísland þurfti að klára að ganga frá fyrir síðustu úttekt sneru að atriðum eins og skráningu siðareglna fyrir ólíka hópa innan pólitísks valds og stjórnsýslu, formlegum leiðum til að vekja þessa hópa til vitundar um heilindi í hlutverkum sínum og uppsetningu ferla og kerfa til hagsmunaskráningar. Allt eru þetta atriði sem getur verið býsna flókið að ganga frá á fullnægjandi hátt og því mögulega ekki undarlegt að þarna hafi enn vantað eitthvað upp á. Einungis eitt atriði var ekki komið lengra en með stofnun starfshóps sem engu hafði skilað af sér. Það þótti óásættanlegt í úttektinni. Þegar skýrslan kom út fannst mér það starf sem þó hafði verið lagt í spillingarvarnir vera það umfangsmikið að „ekki mætti saka stjórnvöld um að hafa stungið þeim undir stól“, eins og ég orðaði það. Þó verður að taka það fram að Ísland á langt í land með að ná ágætiseinkunn. Uppfyllt skilyrði tryggja mögulega fyrstu einkunn (svo við höldum okkur við samlíkinguna við skólaeinkunn) en til þess að hljóta ágætiseinkunn þarf að sýna fram á að skilyrðin hafi verið innleidd á þann hátt í íslenskt stjórnkerfi að víðtækur skilningur hafi skapast innan kerfisins á þeim meginviðmiðum sem reglum og gátlistum er ætlað að ná fram. Mögulega var ég of jákvæður í túlkun minni á stöðunni, en ég get einnig viðurkennt að það þyrmir nokkuð yfir mig þegar ég hugsa til framtíðar og hugsa um öll þau ótal skref sem enn þarf að taka svo tilmæli GRECO verði fullkomlega innleidd.

Undir lok starfstíma síðustu ríkisstjórnar átti sér stað atburður hér á Íslandi sem mögulega hjálpar til við að færa okkur frá fræðilegri umræðu, í þeim stíl sem úttekt GRECO er sett fram í, og í átt að raunverulegum aðstæðum íslensks stjórnmálalífs. Í raun og veru lærðum við meira um stöðuna en nokkur úttekt gæti gert. Fréttastofur fengu í hendurnar leynilegar upptökur þar sem sonur áhrifamikils þingmanns og fyrrum ráðherra Sjálfstæðisflokksins lýsti pólitískum hrossakaupum varðandi framtíð hvalveiða við strendur Íslands. Allt sem sonurinn sagði kom á daginn þótt þingmaðurinn hafi sýnt af sér þann manndóm að lýsa syni sínum sem ósannindamanni til að bjarga eigin skinni. Í þessum dæmum kristallast sá langi vegur sem er á milli þess að mæta lágmarksviðmiðum, til dæmis að skrá siðareglur og setja upp kerfi um hagsmunaskráningu, og að sjá til þess að fólk í pólitískum stöðum sýni fram á nokkra vitund um til hvers er ætlast af því. Umræðuleysið og skortur á pólitískum afleiðingum (þótt ráðherrann sem átti hlut að máli hafi reyndar síðar yfirgefið hið pólitíska svið) sýndi einnig hversu stutt á veg við erum komin með að láta spillingarvarnir ná raunverulegri fótfestu. Slík fótfesta verður ekki einungis til innan stjórnkerfisins heldur í samfélaginu öllu.

Það er vel kunn saga að síðasta kjörtímabil reyndist Vinstrihreyfingunni – grænu framboði erfitt. Forsetaframboð formanns flokksins gekk ekki upp eins og flestir höfðu líklega spáð að það myndi gera. Persónulega var ég ekki viss um að framboðið væri góð hugmynd (eins og ég lýsti í viðtali við þennan miðil) en það hvarflaði ekki að mér að framboðið myndi leiða til þeirra gríðarlegu neikvæðu viðbragða sem síðar komu fram. Fráhvarf Katrínar Jakobsdóttur leiddi svo beint og óbeint til kosninga síðar á árinu þar sem hreyfingin hlaut slæma útreið. Þegar rykið hefur sest eftir þessa atburði alla hlýtur að vera tímabært að horfa aðeins til baka og velta því fyrir sér hverju Katrín náði þó fram í stjórnarsamstarfi með leiðtogum stjórnmálaafla sem í besta falli hafa sýnt fullkomið áhugaleysi gagnvart öllu því sem GRECO stendur fyrir. Dæmið um spillinguna í kringum útgáfu hvalveiðileyfisins sýnir einnig fram á að sumt pólitískt samstarfsfólk var ekki einungis áhugalaust heldur einfaldlega andsnúið því að spillingarvarnir séu hluti af íslensku stjórnkerfi. Persónulega finnst mér núna blasa við að Katrín hafi unnið nokkurt þrekvirki í að koma þessum málum þó í þann farveg sem þau núna eru í. Hver veit nema ég hefði átt að segja í viðtalinu við RÚV sumarið 2024 að forsætisráðuneytið hafi að minnsta kosti ekki stungið spillingarvörnum undir stól.

Ef ég væri spurður núna hvað ég telji að gerist á næstu misserum varðandi spillingarvarnir á Íslandi þá er erfitt að lesa í framtíðina. Verðum við einhvern tíma fyrirmyndarland í augum Evrópuráðsins þegar kemur að vörnum gegn spillingu? Það er mikilvægt að mæta tilmælunum (þannig að bjartsýni mín hafi ekki verið misráðin) og um leið er mikilvægt að sýna skilning á anda þeirrar hugsunar sem GRECO hefur að leiðarljósi í sínum störfum. Núverandi ríkisstjórn og íslensk stjórnsýsla þurfa bæði að mæta ábendingum GRECO og sýna í verki að hugsunin á bak við það sem þarf að innleiða sé komin til að vera. Eitt meginatriðið í spillingarvörnum er að þora að taka á því þegar fólk í pólitískum stöðum hefur sýnt af sér ábyrgðarlausa hegðun sem grefur undan trúverðugleika þess. Afskipta- og áhugaleysi leiðtoga sem gera ekki kröfu um að fólk stígi til hliðar og taki ekki af skarið þegar slík mál koma upp er það sem lætur spillingu ná fótfestu. Smæðin og náin tengsl í íslensku samfélagi hafa mögulega hjálpað til að skapa jarðveg þar sem spillingarvarnir skjóta illa rótum. Núverandi forsætisráðherra hefur sýnt í nokkrum vandræðamálum, sem snúa reyndar ekki að spillingu, að hún tekur meginviðmiðin fram yfir tryggðina við einstaklinga. Kjarninn í þeim málum var að almannahagsmunir – friður um hlutverk og embætti – voru teknir fram yfir þá persónulegu. Ef slík hugsun nær fótfestu þá tel ég það vera ekki síður mikilvægt heldur en að koma til móts við gátlista GRECO.