Um helgina verða liðin 40 ár frá leiðtogafundinum í Höfða, þar sem Ronald Reagan, forseti Bandaríkjanna, og Mikhail Gorbachev, leiðtogi Sovétríkjanna, stigu skref í átt að takmörkun á vígbúnaði. Þessara tímamóta er nú víða minnst - á sama tíma og útgjöld til varnar- og hernaðarmála eru aukin.
Í Þetta helst var sjónum beint að nýju vígbúnaðarkapphlaupi á tímum þar sem árangur í afvopnun er rifjaður upp. Rætt var við Rósu Magnúsdóttur, prófessor í sagnfræði, og Eirík Bergmann, prófessor í stjórnmálafræði.
„Leiðtogafundurinn í Höfða endaði kalda stríðið“
„Leiðtogafundurinn í Höfða endaði kalda stríðið. Ég held að það sé betur og betur að koma í ljós eftir því sem tíminn líður,“ segir Eiríkur. Hann segir að þótt leiðtogarnir hafi ekki náð að undirrita samkomulag í Höfða hafi þar náðst sameiginlegur skilningur á verkefninu.
Rósa bendir á að samkomulag hafi ekki náðst í Höfða, einkum vegna geimvarnaáætlunar Bandaríkjanna og vegna skorts á trausti. Fundurinn hafi þó verið mikilvægur. „Fundurinn í Höfða réði ekki úrslitum um endalok kalda stríðsins en hann opnaði fyrir einhverjar raunverulegar viðræður um afvopnun,“ segir hún.
„Leiðtogarnir voru að ræða afvopnunarmál í alvöru. Það var metnaður á bak við þessar tillögur,“ segir Rósa. Leiðtogarnir hafi síðar sagt að samtölin hefðu byggt upp traust, og ári síðar undirrituðu þeir samning um meðaldrægar kjarnorkuflaugar í Wahington. „Árið 1986 var kjarnorkuvopnabúr heimsins stærra en nokkru sinni fyrr eða síðar,“ segir hún og bætir við að talað hafi verið um 65 til 70 þúsund kjarnaodda. Í dag eru þeir um 12 þúsund.
„Í ævintýralegu kapphlaupi við að koma sér upp endurnýjuðu vopnabúri“
Eiríkur segir að nú sé vígbúnaðarkapphlaup „sem leiddi kalda stríðið í algjörar ógöngur á sínum tíma komið á fulla ferð.“ Þar vegi kröfur Bandaríkjanna þungt gagnvart Evrópuríkjum. Evrópuríkin hafi eftir seinni heimsstyrjöld treyst á varnir Bandaríkjanna en einbeitt sér að efnahagslegri uppbyggingu. Nú er „hver þjóðin á fætur annarri í ævintýralegu kapphlaupi við að koma sér upp endurnýjuðu vopnabúri,“ segir Eiríkur.
„Verksmiðjurnar í Þýskalandi og út um álfuna eru bara komnar á meiriháttar ferð. Ríkin eru að auka útgjöld sín til vígbúnaðar margfalt frá því sem að áður var og þetta mun auðvitað á endanum skila sér í vígbúnaðarkapphlaupi,“ segir hann.
Samkvæmt nýjum gögnum Alþjóðlegu friðarrannsóknastofnunarinnar í Stokkhólmi, SIPRI, jukust vopnasendingar milli ríkja um 9,2 prósent á árunum 2021 til 2025 ef miðað er við fimm ára tímabilið þar á undan og Evrópuríki hafa ekki keypt jafn mikið af vopnum síðan í kalda stríðinu. Stríðið í Úkraínu, ógn af Rússlandi og óvissa um Bandaríkin eru sögð ástæða breytingarinnar.
Samkvæmt sömu stofnun voru hernaðartengd útgjöld á heimsvísu á síðasta ári um 2.887 milljarðar bandaríkjadala, og jukust um 2,9 prósent að raunvirði á milli ára, en það var 11 árið í röð sem útgjöldin hækkuðu. Það gerir um 2,5 prósent af allri landsframleiðslu heimsins. Og til að setja í samengi er þetta um sextán sinnum hærri upphæð en ríki vörðu í þróunaraðstoð á síðasta ári, ef miðað er við tölur OECD.
Kjarnorkuvopn aftur á dagskrá
Þá kom fram í skýrslu Samtaka gegn kjarnorkuvopnum, ICAN, í sumar að kjarnorkuríki heims hefðu aldrei varið eins miklu fé í kjarnorkuvopn og í fyrra – aukning um fimmtung frá árinu á undan.
Viðhorf til slíkra vopna virðist víða vera að breytast. Í fréttum í gær var greint frá því að meirihlutinn á litáíska þinginu styddi tillögu um að fjarlægja bann við kjarnorkuvopnum úr stjórnarskrá landsins. Með breytingunni verður mögulegt að geyma kjarnorkuvopn bandalagsþjóða í landinu.
Forseti þingsins sagði það styrkja seiglu og fælingarmátt landsins. Finnska þingið fór svipaða leið í sumar, en þar hafði verið í gildi bann við kjarnorkuvopnum síðan á níunda áratugnum. Þá vakti það töluverða athygli í vor þegar Frakklandsforseti sagði næstu hálfa öld verða tímabil kjarnorkuvopna – þegar kynnt voru áform um að stækka kjarnorkuvopnabúr landsins.
„Þetta gengur auðvitað alveg þvert á þetta samkomulag sem að Ronald Reagan og Mikhail Gorbachev náðu í kjölfar fundarins í Höfða, um að draga úr kjarnorkuvopnum sem menn óttuðust að myndi tortíma veröldinni. Núna er önnur plata komin á fóninn í heiminum og kjarnorkuvopn eru komin á dagskrá á nýjan leik,“ segir Eiríkur.
Enginn samningur í gildi
Rósa segir stöðuna áhyggjuefni. „Það er enginn af þessum afvopnunarsamningum frá dögum kalda stríðsins lengur í gildi,“ segir hún. START-samningurinn, sá síðasti sem Rússar og Bandaríkjamenn gerðu, rann út í febrúar án þess að nýr kæmi í staðinn. Bandaríkjaforseti vildi samning sem næði einnig til Kína en við því var ekki orðið segir Rósa.
Á tímum kalda stríðsins hafi leiðtogar hins vegar getað mæst og byggt upp traust með samtali, jafnvel eftir innrás Sovétmanna í Afganistan. „Þegar maður ber það saman við stöðuna í dag þá er bara nánast ekki neitt í gangi af sama tagi,“ segir Rósa.
Nánar er rætt um þessi mál við Rósu Magnúsdóttur og Eirík Bergmann í fréttaskýringaþættinum Þetta helst.
