Reglulega finnst mengaður jarðvegur hér á landi eða hann mengast í óhöppum sem verða við hinar og þessar framkvæmdir. Ekki eru margar leiðir í boði hér á landi til að farga honum.
Mikilvægt er að merkja alla staði á landinu þar sem mengaðan jarðveg er að finna. Kristín Kröyer, sérfræðingur hjá Umhverfis- og orkustofnun, segir hættuleg efni leynast víða á stöðum þar sem áður voru öskuhaugar, efnalaugar, bensínstöðvar og athafnasvæði hersins og eða slökkviliða.
Fjölda miltisbrandsgrafa er að finna á landinu, meðal annars í borgarlandinu, á útivistarsvæðinu Klambratúni. Hættulegar örverur geta lifað og sýkt fólk jafnvel 500 árum eftir að hræ voru urðuð ef hróflað er við gröfunum.
Vissir urðunarstaðir eru fyrir hendi en ef jarðvegurinn er ekki mikið mengaður þá má hann fara í landfyllingar. Eins eru til aðferðir til að hreinsa jarðveg og þá er hægt að nýta hann að einhverju leyti aftur. Það á til að mynda við um olíumengaðan jarðveg en hægt er að blanda hann með lífverum sem brjóta mengunina niður. Kristín segir að til séu alls konar aðrar aðferðir.
„Það er til dæmis hægt að hreinsa jarðveg með því að bæta við efnum sem auka niðurbrotið eða festa mengunina, draga hana úr, eða með því að þvo hann hreinlega.“
Og er mikið um þetta? Eru margir í að hreinsa mengaðan jarðveg hér á landi?
„Þetta er ansi nýtt hér á landi en það er búið að vera að gera þetta í mörg mörg ár í Evrópu en við erum bara í startholunum hérna á Íslandi í þessari vegferð.“
Og hvar fer þessi hreinsun fram?
„Best er ef hún getur farið fram þar sem að mengunin á uppruna sinn til þess að vera ekki að færa mengunina og hætta að menga aðra staði. Jarðvegur sem er ofboðslega mengaður og mengaður með mjög hættulegum efnum hann hefur engin úrræði hér á landi og hann þarf að senda erlendis til meðhöndlunar,“ segir Kristín.
Kristín segir það eiga við um spilliefnamengaðan jarðveg, kvikasilfursmengaðan jarðveg, og PCB-mengaðan en það er hættulegt efni sem notað var í byggingargeiranum. Heilbrigðiseftirlitið metur ástandið og tekur ákvarðanir um aðgerðir.
Á vef Umhverfis- og orkustofnunar má finna áhugavert kort þar sem búið er að merkja inn svæði þar sem vitað er og eða talið er að mengaðan jarðveg sé að finna. Kortið var unnið með aðstoð heilbrigðiseftirlitanna í landinu, sveitarfélaga og almennings.
„Við leituðum til almennings fyrir 2-3 árum til að hjálpa okkur við þetta og senda inn tillögur og það er enn hægt að gera það. Þannig að ef að maður veit um menguð svæði þá er hægt að senda okkur upplýsingar um það á https://ust.is/atvinnulif/mengandi-starfsemi/mengadur-jardvegur/,“ segir Kristín.
Miltisbrandsgröf á Klambratúni
Á kortinu má sjá að á höfuðborgarsvæðinu eru nokkrar miltisbrandsgrafir og ein þeirra er á mikið nýttu útivistarsvæði, Klambratúni. Hestar frá Úthlíð í Biskupstungum sýktust í hesthúsi í Reykjavík 1868. Veikin fannst þar allt fram til 1940. Árið 1880 drapst kýr úr miltisbrandi. „Eiganda leist vel á kjötið af henni og vildi eta, en var varaður við því. Hann tók samt bita, át og gaf öðrum manni af því. Eigandinn veiktist og dó úr miltisbrandi. Hinn maðurinn veiktist en lifði.“ segir í heimildum um gröfina. Þá eru merktar miltisbrandsgrafir við Hlemm, í Breiðholti, Urriðaholti, Ásahverfi, í Hafnarfirði og víðar.
„Þetta er vinna sem Sigurður Sigurðarson, dýralæknir framkvæmdi og er þarna í þessu korti og hún byggir alfarið á hans gögnum. Og já það er rétt það eru miltisbrandsgrafir á ótrúlegustu stöðum í borginni og fyrir utan. Það er best að láta þær eiga sig. Það fylgir því mikil áhætta að hrófla við þeim. Þess vegna eru þær skráðar þarna svo að við vitum hvar þær eru ef það á að fara í framkvæmdir nálægt þeim þá er mjög mikilvægt að framkvæmdaaðilar geri sér grein fyrir því að á svæðinu sé miltisbrandsgröf og geri viðeigandi ráðstafanir til þess að verða ekki fyrir áhrifum frá gröfinni,“ segir Kristín.
Eru þetta þá einhverjar bakteríur eða örverur sem lifa svona lengi?
„Já, samkvæmt vísindagreinum sem ég hef blaðað í gegnum þá geta þær lifað allt upp í 500 ár í jarðveginum,“ segir Kristín.
Þá barst Umhverfisstofnun ábending um að talsvert magn kvikasilfurshitamæla hefði brotnað við veðurmælingarstöð Veðurstofunnar við Bústaðaveg 1972. Talið er að kvikasilfur sé í jarðvegi þar. Þá eru merkt inn önnur svæði eins og gömlu öskuhaugarnir í Gufunesi, svæði í kringum efnalaugar, bensínstöðvar víðs vegar í borgarlandinu, land þar sem bílhræ eru grafin, athafnasvæði hersins og æfingasvæði slökkviliðsins.
„Ef það er verið að breyta iðnaðarsvæði eða æfingasvæði slökkviliðsins í íbúðasvæði eða skóla eða leikskóla að þá er rosalega mikilvægt að það fari fram rannsókn og tekin ákvörðun um þörf á hreinsun. En er að það er ekki verið að hrófla við svæðunum þá er ekkert endilega þörf á að fara í stórar framkvæmdir fyrr en eitthvað er farið að nota svæðið en það er allt saman skoðað í þessari forathugun sem heilbrigðiseftirlitin gera á svæðunum,“ segir Kristín.
Mikilvægt að skrá munnlegar heimildir um megnun
Kristín segir brýnt að klára gagnagrunn um menguð svæði á landinu öllu.
„Af því að þetta eru upplýsingar sem að glatast. Til dæmis upplýsingar eins og um mengun frá hernum, unga kynslóðin í dag þekkir ekkert til þess sem gerðist hjá hernum þannig að það er rosalega mikilvægt að við hjálpumst að og við sendum inn upplýsingar til Umhverfis- og orkustofnunar um mögulega menguð svæði þannig að þegar kemur að því að byggja eitthvað eða framkvæma á þessum stöðum þá séum við meðvituð um þá hættu sem getur skapast út frá menguninni.“
Þannig að þið þá kannski hvetjið fólk til að tala við þá sem eldri eru og reyna að fá upplýsingar?
„Já, bara endilega og senda inn þessar ábendingar. Við tökum vel á móti öllum svona ábendingum. Þetta er bara mikið mál, að við búum börnunum okkar heilnæma framtíð. Við viljum ekki að þau alist upp í húsum sem eru byggð á menguðum jarðvegi með uppgufun af hættulegum efnum og jarðveginn mengaðan af þungmálmum þar sem þau eru að leika sér og grafa og byggja og eitthvað, svo þetta er rosalega mikilvægt að við hjálpumst að við að skrásetja þessi svæði þannig að það sé hægt að koma í veg fyrir að við uppgötvum það eftir á að þau séu menguð,“ segir Kristín.
