Síðustu ár hefur skortur á öryggisvistunarúrræðum reglulega ratað í umræðuna, til dæmis fyrir einstaklinga með mikinn eða fjölþættan vanda eða þá sem eru taldir hættulegir sér eða öðrum og þurfa á stuðningi að halda. Landssamtökin Geðhjálp og Afstaða-réttindafélag eru meðal þeirra sem hafa talað fyrir fjölbreyttari úrræðum fyrir þennan hóp.
Alþingi samþykkti í gær tvö frumvörp til laga sem varða öryggisráðstafanir, eða vistun einstaklinga utan fangelsis.
„Nýrri stofnun verður komið á fót með öryggisgæslustað fyrir allt að 16 einstaklinga sem þurfa sérhæfða þjónustu og er gert að sæta öryggisgæslu en ekki er talið viðeigandi að vista í fangelsi. Ekkert slíkt sérhæft úrræði er til í dag. Þá er heildstæð lagaumgjörð nú í fyrsta sinn til staðar um framkvæmd öryggisráðstafana samkvæmt dómsúrlausn,“ segir í tilkynningu á vef Stjórnarráðs Íslands.
Þar segir að málið hafi snertifleti við réttarvörslukerfið vegna einstaklinga sem gert væri að sæta öryggisráðstöfunum vegna refsiverðs verknaðar. Það varði einnig heilbrigðiskerfið og málefni fatlaðs fólks þar sem það snerti á einstaklingum sem séu ósakhæfir eða refsing ekki talin bera árangur.
Oft sé um einstaklinga að ræða sem þurfi á sérhæfðri þjónustu að halda vegna geðræns vanda og í sumum tilvikum vegna fötlunar.
Frumvörp frá félagsmálaráðherra og dómsmálaráðherra
Annað frumvarpið varðar breytingar á almennum hegningarlögum og skýrir lagaheimildir til öryggisráðstafana gagnvart einstaklingum sem metnir eru sérstaklega hættulegir umhverfi sínu. Með breytingunum er skýrt hvenær megi grípa til slíkra úrræða. Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir dómsmálaráðherra mælti fyrir því.
„Við erum að setja skýrari reglur um mjög íþyngjandi úrræði, þannig að ákvarðanir byggist á vönduðu mati, skýrum lagagrundvelli og virðingu fyrir réttindum þeirra sem eiga í hlut. Um leið erum við að tryggja að samfélagið hafi raunhæf úrræði þegar einstaklingar eru metnir verulega hættulegir umhverfi sínu,“ er haft eftir Þorbjörgu í tilkynningu.
Hitt frumvarpið nær til framkvæmdar öryggisráðstafana. Í því er meðal annars að finna ákvæði varðandi réttindi þeirra sem munu sæta slíkri vistun og hvernig Miðstöð um öryggisráðstafanir verði komið á laggirnar. Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, mælti fyrir frumvarpinu en Inga Sæland vann það þegar hún gegndi embættinu.
„Með breytingunum sem Alþingi samþykkti í dag stöndum við vörð um mannréttindi og réttláta málsmeðferð þeirra einstaklinga sem um ræðir en gætum um leið að öryggi almennra borgara,“ er haft eftir Ragnari Þór. „Mál hafa lent á milli skips og bryggju eftir að dómar hafa fallið og einstaklingar hafa verið án eftirlits, nauðsynlegrar þjónustu og stuðnings þrátt fyrir að dómur kveði á um öryggisráðstafanir. Auk þess er ekki alltaf tryggt að ráðstafanir vari ekki lengur en nauðsyn krefur.“
Á vef Stjórnarráðs Íslands segir að lögin taki gildi 1. apríl 2027. Í frumvörpunum sjálfum segir að vísu að þau taki gildi 1. september á þessu ári.
Fyrirhugað er að öryggisgæslustaður verði á Hólmsheiðarsvæðinu. Þar verða vistaðir einstaklingar sem dæmdir hafa verið fyrir alvarleg brot en eru taldir ósakhæfir eða refsing ekki talin líkleg til að bera árangur og þeir sem ekki er talið viðeigandi að vista í fangelsi en geta verið hættulegir. Þá verða á öryggisgæslustað einnig vistaðir einstaklingar sem talið er að þurfi slíka vistun að lokinni afplánun í fangelsi.
