Þann 21. maí sl. birti Þorsteinn Pálsson fyrrum forsætisráðherra skoðanapistil í DV „Sjö raundæmi um sjö raundæmi fyrrum forseta“ og var hann þá að svara Ólafi Ragnari Grímssyni fyrrum forseta Íslands vegna viðtals við hinn síðarnefnda í hlaðvarpinu Chess After Dark. Sjá hér. Sumt finnst mér undarlegt við greiningu Þorsteins, en hér vil ég staldra við fimmta raundæmið um skuldavanda Grikklands og Íslands í kjölfar hrunsins 2008/9 og svo hagvöxt eftir hrun.
Skuldastaða Grikklands og Íslands
Í grein sinni segir Þorsteinn „Skuldir ríkissjóðs Grikklands voru hlutfallslega helmingi hærri en skuldir ríkissjóðs Íslands.“ Þetta rímar ekki alveg við gögn úr gagnagrunni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sjá Mynd 1. Árið 2007 voru opinberar skuldir Íslenska ríkisins um 67% af vergri landsframleiðslu en um 105% í Grikklandi. Árin 2008 og 2009 voru opinberar skuldir á Íslandi og Grikklandi sem hlutfall af vergri landsframleiðslu svipaðar, sjá Mynd 1.
Í kjölfar hrunsins 2008/9 jukust skuldir beggja ríkjanna, en þó mun meira í Grikklandi og náðu hámarki þar árið 2020 þegar þær fóru yfir 200% af vergri landsframleiðslu. Síðustu ár hafa opinberar skuldir Grikklands farið lækkandi, en í lok árs 2025 voru þær um 146% af vergri landsframleiðslu, sem enn er langt fyrir ofan það hámark sem ESB setur fyrir sín aðildarríki, sem er 60% af vergri landsframleiðslu. Aftur á móti eru opinberar skuldir Íslands í lok árs 2025 um 56% af vergri landsframleiðslu. Grikkland tók upp evruna árið 2001 og hefur aldrei verið nálægt því að hafa opinberar skuldir sínar í samræmi við kröfu ESB fyrir myntbandalagið. Það vekur áleitnar spurningar um hvort landið eigi nokkuð, eða hafi nokkurn tíma átt erindi í myntbandalag ESB. Á þennan mælikvarða fullnægir Ísland hinsvegar kröfum ESB og myntbandalagsins.
Ólíkt Grikklandi tókst Íslandi að vinna sig út úr skuldavandanum og það gerðist án aðildar að ESB og án upptöku evrunnar. Reyndar eru reglur ESB í ríkisfjármálum löngu foknar út í veður og vind m.a. vegna skuldastöðu ESB ríkja eins og t.d. Frakklands og Ítalíu, sjá t.d. hér https://www.visir.is/g/20242653603d/kronan-eda-evran-kostir-og-gallar ESB er löngu uppgefið á að framfylgja reglum sínum í ríkisfjármálum (svokölluðum fiscal rules). Mörg lönd á evrusvæðinu hafa ákveðið að vísa skuldavandanum á komandi kynslóðir eða á önnur lönd innan myntsvæðisins.
Varðandi skuldauppgjör Íslands í kjölfar hrunsins 2008/9 segir Þorsteinn „Evrópureglurnar voru varnarvirki Íslands. Á grundvelli þeirra vann Ísland Icesave málið fyrir EFTA-dómstólnum.“ Ísland er aðili að EFTA og að Evrópska Efnahagssvæðinu og hef ég ekki heyrt neinar háværar raddir hér á landi um að Ísland segi sig frá samningnum um Evrópska Efnahagssvæðið. Aftur á móti er ljóst að Ísland þurfti hvorki aðild að ESB eða evrusvæðinu til að vinna málið fyrir EFTA-dómstólnum. Finnst Þorsteini að ESB hafi komið vel fram við smáríkið Ísland í ICESAVE málinu?
Hagvöxtur á Grikklandi og Íslandi
Í grein sinni segir Þorsteinn enn fremur „Nú sautján árum seinna er hagvöxtur í Grikklandi svo umtalsvert meiri en á Íslandi.“ Myndin hér að neðan sýnir hagvöxt á Íslandi og á Grikklandi. Ég veit ekki hvaða ár Þorsteinn á við (2004 og 2025) en það er meira en lítið vafasamt að bera saman hagvöxt milli landa á grundvelli fárra ára. Hagvöxtur í Grikklandi frá 2001 þegar landið tók upp evruna til 2025 var að meðaltali um 0,64% en um 2,58% á Íslandi fyrir sama tímabil, sjá Mynd 2. Miðað við hagvöxt á þessu tímabili tæki um 108 ár að tvöfalda stærði hagkerfisins í Grikklandi en um 27 ár á Íslandi.
Ef við skoðum vöxt vergrar landsframleiðslu á mann á Íslandi frá 2001 til 2025 þá var hagvöxtur að meðaltali 0,64% hjá Grikklandi en 1,13% hjá Íslandi, sjá Mynd 3. Miðað við þennan hagvöxt tæki um 109 ár að tvöfalda verga landsframleiðslu á mann á Grikklandi en um 61 ár á Íslandi.
Þorsteinn virðist telja nóg að taka bara eitt eða fá ár, en hér er ég að bera saman frammistöðu landanna frá 2001 (þegar Grikkland tók upp evruna) til 2025. Frammistaða Íslands er augljóslega mun betri en Grikklands, hvort sem horft er hagvöxt fyrir hagkerfið í heild eða vöxt miðað við verga landsframleiðslu á mann.
Fullveldi í ríkisfjármálum og peningamálum
Að lokum segir Þorsteinn: „Í þessari raunmynd verður enn fremur að hafa hugfast að í hruninu urðum við að semja um aðstoð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn með því að fórna í raun fullveldi okkar í ríkisfjármálum og peningamálum frá 2008 til 2011. Það var forsenda þess að við réttum úr kútnum.“ Þessi fullyrðing er alger fjarstæða. Land sem leitar til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gerir sínar áætlanir í samráði við sjóðinn og ég held að það megi segja að á Íslandi hafi samstarf stjórnvalda og sjóðsins hafi í meginatriðum verið gott.
Sjálfur hef ég unnið að lánveitingum frá Alþjóðabankanum, sem er systurstofnun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, t.d. til Lettlands áður en landið gekk í ESB. Þetta var allt gert í góðu samráði við stjórnvöld þar í landi og fjarri lagi að Lettland hafi misst fullveldi í sínum fjármálum sínum í kjölfarið. Skilyrðum fyrir lánveitingu sem bankinn ætlaði að setja í upphafi var oft breytt í samræmi við óskir og ábendingar frá stjórnvöldum í Lettlandi.
Opinberar skuldir Grikklands og Íslands voru svipaðar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu árin 2008 og 2009. Íslandi tókst að vinna sig úr skuldavandanum er Grikklandi tókst það ekki. Mig grunar að sveigjanleg stefna í peningamálum og ríkisfjármálum hafi hjálpað til á Íslandi á meðan Grikkland átti fáa kosti en að fylgja ráðleggingum Brussel sem því miður reynast misvel.
Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri
