Auðlindir heimsins taka á sig ýmsar myndir. Sum ríki hafa byggt auð sinn á olíu sem sótt er djúpt úr jörðu. Önnur reiða sig á gjöful fiskimið, frjósamt land eða ferðamenn sem koma í leit að sól og ævintýrum. Slíkar atvinnugreinar hafa oft vaxið og þróast í áratugi og byggja jafnvel á aldagömlum hefðum.
En stundum þarf hvorki að leita að olíu né sækja verðmæti úr sjó. Stundum nægja tveir bókstafir og dálítil heppni. Það varð raunin með Angvilla, sem er lítil eyja og breskt yfirráðasvæði í Karíbahafi, austur af Púertó Ríkó og rétt norðan við eyjuna Sankti Martin. Þar búa um 16 þúsund manns, svipaður fjöldi og í Mosfellsbæ.
Þegar Angvilla fékk landslénið sitt á veraldarvefnum fékk það endinguna punktur ai. Lengi vel voru þetta einfaldlega tveir bókstafir sem vísuðu til nafns eyjunnar. Síðan varð gervigreind að einni stærstu tæknibyltingu samtímans og bókstafirnir ai fengu allt aðra merkingu.
Skyndilega reyndust tveir bókstafir vera stafrænn lukkupottur fyrir þessa fámennu eyju. Til að skilja hvernig þetta gat gerst þurfum við að fara aftur til upphafsára internetsins.
Hvers vegna fékk Angvilla .ai?
Á fyrstu árum þess var haldið utan um nöfn nettengdra tölva í einni sameiginlegri skrá. Það gekk vel á meðan tölvurnar voru fáar. Þegar þeim fjölgaði þurfti nýtt kerfi og þá varð lénakerfið, eða DNS, til. Það gerir okkur kleift að slá inn nafn vefsíðu í stað þess að þurfa að muna langa talnarunu.
Árið 1984 voru lagðar línurnar að endingum á borð við .com og .org, auk tveggja stafa landsléna. Stafirnir voru ekki fundnir upp sérstaklega fyrir Internetið heldur teknir af alþjóðlegum lista.
Rekstur landslénanna var síðan falinn ábyrgum aðilum í hverju landi eða landsvæði. Hér á landi annast ISNIC skráningu og rekstur íslenska landslénsins, punktur is.
Punktur ai var formlega skráð sem landslén Angvilla árið 1995 og stjórnvöld þar fara nú með umsjón þess.
AI hafði þá lengi verið notað sem ensk skammstöfun fyrir gervigreind eða artificial intelligence. Fáir gátu þó séð það fyrir hversu verðmætir þessir tveir bókstafir ættu eftir að verða.
Fjallað var um málið í Heimskviðum vikunnar. Þáttinn má hlusta á í spilaranum hér að neðan.
Samfélagið fyrir og eftir
Angvilla fékk því þessa tvo bókstafi fyrir tilviljun. En til að skilja hvers virði sú tilviljun varð þurfum við fyrst að skoða efnahag eyjunnar og hversu miklu máli nokkrar milljónir dollara geta skipt fyrir samfélag af þessari stærð.
Það hefur löngum verið erfitt að draga björg í bú á Angvilla. Breskir landnemar reyndu þar bómullar- og sykurrækt með vinnu þræla en þurrt loftslag og grýttur jarðvegur gerðu ræktun erfiða og landbúnaður varð aldrei sterk undirstaða efnahagslífsins. Íbúar sóttu því frekar til sjávar, veiddu fisk og smíðuðu báta.
Undanfarin ár hefur önnur auðlind borið hagkerfið uppi: hvítar strendur og þægilegt loftslag.
Ferðaþjónusta er helsta atvinnugrein Angvilla, með áherslu á lúxusferðamennsku en sú tekjulind getur verið óstöðug. Rétt fyrir heimsfaraldurinn var landsframleiðsla Angvilla tæplega 380 milljónir bandaríkjadala. Til samanburðar jafngilti það um einu og hálfu prósenti af landsframleiðslu Íslands sama ár. Þegar ferðalög gott sem stöðvuðust árið eftir dróst hagkerfið saman um rúman fjórðung.
Ferðamennirnir sneru þó aftur og hagkerfið tók við sér. Um svipað leyti hafði Angvilla skyndilega eignast tekjulind sem þurfti hvorki fleiri flugsæti né hótelherbergi. Hún var þegar til staðar í landsléninu punktur ai.
Landslénið hafði lengi skilað tekjum í ríkissjóð en áður en gervigreindarbylgjan hófst voru þær um fimm prósent af tekjum hins opinbera. Síðan varð ai ein þekktasta skammstöfun tæknigeirans. Eftir að gervigreindarforritið ChatGPT kom fram undir lok árs 2022 tók eftirspurnin stökk.
Á aðeins einu ári meira en tvöfaldaðist fjöldi léna með endingunni punktur ai. Þau voru 144 þúsund árið 2022 en 354 þúsund ári síðar. Vöxturinn hélt áfram og nú nálgast fjöldinn eina og hálfa milljón. Hann hefur því nær tífaldast frá árinu 2022. Stjórnvöld á Angvilla hafa tekjur af nýskráningum og endurnýjunum, auk uppboða á útrunnum lénum. Fjölgunin hefur því skilað miklum tekjuauka í ríkissjóð.
Árið 2025 skilaði landslén Angvilla um 85 milljónum bandaríkjadala í ríkissjóð, eða rúmlega tíu milljörðum íslenskra króna. Tekjurnar höfðu þá meira en tvöfaldast frá 2023 og námu rúmum 40 prósentum af heildartekjum hins opinbera það ár. Fyrir samfélag með aðeins um 16 þúsund íbúa var þetta engin smá upphæð.
Hvað er Angvilla að selja?
Angvilla fann ekki upp gervigreindina en þegar uppgangur hennar hófst fóru tveir bókstafir, sem eyjunni höfðu fallið í skaut nær þrjátíu árum áður, skyndilega að skila nokkrum milljörðum króna á ári.
José Vanterpool, ráðherra upplýsingatækni og innviða á Angvilla, var í viðtali við BBC Radio í fyrra. Hann sagði þar að heimamenn gætu eiginlega ekki lýst þessari óvæntu tekjulind öðruvísi en sem gjöf frá Guði.
En hvað er Angvilla í raun að selja? Ekki gervigreindina og ekki heldur vefsíðurnar sjálfar. Það sem er til sölu er rétturinn til að nota punkt ai aftast í veffangi. Sá sem skráir lén fær það ekki til eignar um alla framtíð. Hann greiðir fyrir notkunina í ákveðinn tíma og þarf síðan að endurnýja skráninguna.
José Vanterpool lýsir þessu sem himnasendingu en var mögulega hægt að sjá þetta fyrir?
Það er þó mikilvægt að greina þessar tekjur frá hefðbundinni atvinnustarfsemi. Engin krafa er um að fyrirtæki sem notar punkt ai sé með skrifstofu eða starfsfólk á Angvilla. Ávinningurinn birtist fyrst og fremst í opinberum fjármálum hennar.
Stjórnvöld á Angvilla hafa sagt að þau ætli að fara varlega með tekjuaukann, greiða niður skuldir og nýta hluta teknanna til uppbyggingar flugvallarins og heilbrigðisþjónustu fyrir eldri borgara. Með því geta tekjur af stafrænu auðlindinni styrkt innviði ferðaþjónustunnar, atvinnugrein sem hagkerfið hefur lengi reitt sig á.
En þegar nýr tekjustofn birtist svo skyndilega vakna líka erfiðar spurningar. Hversu miklu á að verja strax, hversu mikið á að nota til að greiða niður skuldir og hversu stóran hluta þarf að leggja til hliðar? Enginn veit með vissu hvort eftirspurnin eftir punktur ai verður jafn mikil eftir tíu ár og hún er nú.
Landslénið er því eins konar ósýnileg auðlind. Angvilla ræður yfir endingunni en ekki eftirspurninni, sem veltur algjörlega á því hvort fyrirtæki úti í heimi vilji áfram tengja nöfn sín við gervigreind. Endurnýjunargjöldin veita ákveðið öryggi, en ekkert tryggir að áhuginn haldist óbreyttur.
Hættan er því ekki endilega sú að tekjurnar hverfi á einni nóttu. Hún felst frekar í því að stjórnvöld fari að líta á tímabundinn tekjuauka sem varanlega undirstöðu. Ef peningarnir eru notaðir til að standa undir föstum útgjöldum getur samdráttur síðar skilið eftir stórt gat í ríkissjóðnum.
Ekki einsdæmi
Angvilla er ekki fyrsta litla eyjan sem fær óvæntan happafeng úr heimi internetsins. Hinum megin á hnettinum hafði annað eyríki þegar uppgötvað hvers virði tveir bókstafir gátu orðið. Þar voru bókstafirnir ekki ai heldur tv.
Þetta er landslén Túvalú, eyjaklasa í Kyrrahafi þar sem rúmlega ellefu þúsund manns búa. Árið 1995 barst stjórnvöldum þar símbréf með þeim tíðindum að landinu hefði verið úthlutað landsléninu punktur tv. Internetið var þá svo nýtt að embættismennirnir vissu vart hvað þeir áttu að gera við þessa tvo bókstafi og klóruðu sér í kollinum yfir þessu símbréfi.
En tv hafði augljósa merkingu langt út fyrir eyjarnar. Það var alþjóðleg skammstöfun fyrir sjónvarp. Sjónvarpsstöðvar, myndbandaveitur og síðar streymisfyrirtæki vildu ólm fá veffang sem endaði á punktur tv.
Árið 2024 skilaði landslénið Túvalú meira en tíu milljónum bandaríkjadala. Það samsvaraði um áttunda hluta af opinberum tekjum landsins og var næststærsta tekjulind ríkisins á eftir sölu veiðiheimilda.
En mikill fjöldi skráðra léna er ekki alltaf það sama og mikil verðmæti.
Og við þurfum ekki að fara langt frá Túvalú til að finna dæmi um það. Rétt austan við Túvalú er annar lítill eyjaklasi, Tókelá, sem tilheyrir Nýja-Sjálandi. Þar var rekstur landslénsins, punktur tk, falinn hollensku fyrirtæki sem bauð fólki víða um heim að skrá lén án endurgjalds. Þegar mest lét voru skráð um það bil 25 milljónir léna með endingunni punktur tk, fleiri en undir landsléni nokkurs annars lands.
Ókeypis lénin komu þó með falinn kostnað. Lénin urðu vinsæl meðal þeirra sem dreifðu ruslpósti, stunduðu vefveiðar eða settu upp svikasíður. Landslénið punktur tk varð því víða tengt netglæpum. Fjöldinn var gríðarlegur, en eðli málsins samkvæmt voru þessar vefsíður flestar vafasamar og ekki traustsins verðar.
Angvilla fékk því stóra vinninginn í landslénalottóinu. Tilviljunin fólst ekki í því að eyjan fékk stafi úr eigin nafni, heldur í merkingunni sem umheimurinn gaf þeim síðar. Ærið verkefni bíður nú Angvillabúa: að nýta tekjurnar af gervigreindarbylgjunni til að byggja upp verðmæti og innviði sem standa eftir, jafnvel þótt tekjurnar af punktur ai taki síðar að minnka.
