Þegar lögregla vill ráðast í sérstakar aðgerðir, svo sem húsleit eða hlerun, þarf hún í dag að bíða eftir því að dómstólar veiti þeim sérstakt leyfi í formi rannsóknarúrskurðar.
En samkvæmt frumvarpsdrögum í samráðsgátt á að gefa lögreglu heimild til að ráðast í slíkar aðgerðir áður en heimild fæst frá viðhlítandi dómstól, ef málið er brýnt. Þá megi jafnvel leggja fram beiðni um að ráðast í slíka aðgerð tveimur dögum eftir að hún hófst.
„Ef brýn hætta er á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum er heimilt að grípa til aðgerða án tafar. Ákvörðun um rannsóknaraðgerð er tekin af ákæranda og skal krafa lögð fram fyrir héraðsdóm svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en 48 klst. eftir að aðgerð hófst. Fallist dómari ekki á kröfuna skal aðgerð þegar í stað hætt og öllum upplýsingum og gögnum sem aflað hefur verið með henni eytt,“ segir í frumvarpsdrögum ráðherrans.
Árið 2024 voru alls 2.064 rannsóknarúrskurðir kveðnir upp í héraðsdómum Reykjaness og Reykjavíkur, samkvæmt svari dómsmálaráðherra á vef Alþingis. Fjöldi rannsóknarúrskurða þessara tveggja dómstóla hafði þannig tvöfaldast frá 2015, þegar þeir voru samtals 981.
Hámarkstími slíkra rannsóknaraðgerða yrði sömuleiðis lengdur úr fjórum vikum í átta.
Átta ára refsing frekar en fjögur
Í greinargerð frumvarpsins er vísaði í skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra frá því í nóvember 2025. Samkvæmt því sem þar kemru fram eru um tuttugu starfandi skipulagðir brotahópar á Íslandi, þó allir misjafnlega skipulagðir og misfjölmennir.
Meðal annarra lagabreytinga sem ráðherrann boðar er þynging hámarksrefsingar fyrir þátttöku í skipulagðri brotastarfsemi úr fjórum árum í átta.
Heimildir til að gera verðmæti upptæk yrðu jafnframt rýmkaðar þannig að hægt væri að taka upp eignir þegar ætla má að þær séu ávinningur af refsiverðri háttsemi – jafnvel þó að viðkomandi hafi ekki verið sakfelldur fyrir tiltekið brot. Sú ákvörðun yrði þó áfram tekin af dómstólum.
Helstu breytingar í frumvarpsdrögum dómsmálaráðherra er varðar skipulagða brotastarfsemi
- Skilgreining á skipulagðri brotastarfsemi víkkuð út
- Hámarksrefsing lengd í átta ár, frekar en fjögur
- Refsing hert þegar börn eru hagnýtt í brotastarfsemi
- Hámarksgæsluvarðhald lengt úr 12 vikum í 6 mánuði
- Lögregla megi ráðast í rannsóknaraðgerðir áður en leyfi fæst frá dómstólum
- Megi leggja hald á meintan ágóða af refsiverðri háttsemi, án sakfellingar
- Samráðsvettvangur með stofnunum einkaaðilum til að miðla upplýsingum
- Miðlægt myndavélakerfi þar sem ráðherra setur reglur um notkun á gervigreind, andlitsgreiningu og fleiru
Þá verði hugtakið „skipulögð brotastarfsemi“ víkkað út. Ekki verði lengur talað um skipulögð „brotasamtök“, heldur „brotahópa“.
„Með skipulögðum brotahópi er átt við félagsskap eða samstarf þriggja eða fleiri manna, með tiltekna skipan, sem miðar, í ávinningsskyni eða öðrum sameiginlegum tilgangi, beint eða óbeint að því að fremja refsiverðan verknað sem getur varðað 4 ára fangelsi,“ segir í frumvarpsdrögunum.
Útskýrt er að í dómaframkvæmd hafi hugtakið „skipulögð brotasamtök“ verið túlkað þröngt sem kunni að hafa í för með sér að hópar sem starfa með lauslegu skipulagi, en engu að síður með skýrt sameiginlegt markmið og verkaskiptingu, falli utan gildissviðs ákvæðisins
Þá er einnig lagt til að lögfesta heimild til refsihækkunar í þeim tilvikum þar sem brot felur í sér hagnýtingu barna eða ungmenna, til dæmis þegar börn taka að sér að fremja brot gegn greiðslu.
Lengja gæsluvarðhald og mega bíða lengur með að afhenda verjanda gögn
Frestur lögreglu til að afhenda verjanda gögn yrði samkvæmt boðuðum lagabreytingum lengdur úr þremur vikum í sex. Þetta sé gert til að vernda rannsóknarhagsmuni í flóknum málum.
Verjandi geti þó áfram leitað úrskurðar dómara um synjun eða frestun aðgangs.
Hámarkstími gæsluvarðhalds áður en ákæra er gefin út yrði einnig lengdur úr 12 vikum í 6 mánuði, en þetta er sagt vera vegna þess að rannsóknir á skipulagðri brotastarfsemi séu umfangsmiklar.
Einkaaðilar taki þátt í að deila persónuupplýsingum
Lögreglu er í dag heimilt að taka ákvörðun um eftirlit með einstaklingi sem lögregla hefur áreiðanlegar upplýsingar um að kunni að stafa sérgreind hætta af fyrir öryggi ríkisins eða almennings.
Ef eftirlitið stendur yfir lengur en fjóra mánuði þarf heimild frá héraðsdómi til að halda því áfram, en þessu vill dómsmálaráðherra breyta þannig að lögreglustjóri ásamt stýrihópi taki ákvörðun um framlengingu eftirlits.
Þá er lagt til að stofna samráðsvettvang lögreglu og annarra stjórnvalda, og jafnvel einkaaðila, gegn skipulagðri brotastarfsemi með gagnkvæmri upplýsingamiðlun, þar með talið persónuupplýsingum.
Þá verði lögreglu veitt ný heimild til löggæslumyndavéla, þar sem stofnað verði miðlægt kerfi, þar sem ráðherra fær heimild til að setja reglur um notkun gervigreindar, andlitsgreiningar, búkmyndavéla og sjálfvirkrar greiningar skráningarnúmera.
Helstu breytingar í frumvarpsdrögum dómsmálaráðherra er varðar skipulagða brotastarfsemi
- Skilgreining á skipulagðri brotastarfsemi víkkuð út
- Hámarksrefsing lengd í átta ár, frekar en fjögur
- Refsing hert þegar börn eru hagnýtt í brotastarfsemi
- Hámarksgæsluvarðhald lengt úr 12 vikum í 6 mánuði
- Lögregla megi ráðast í rannsóknaraðgerðir áður en leyfi fæst frá dómstólum
- Megi leggja hald á meintan ágóða af refsiverðri háttsemi, án sakfellingar
- Samráðsvettvangur með stofnunum einkaaðilum til að miðla upplýsingum
- Miðlægt myndavélakerfi þar sem ráðherra setur reglur um notkun á gervigreind, andlitsgreiningu og fleiru
