Íslendingar vita að langtímasaga krónunnar er mikil hrakfallasaga. Hún einkennist af gríðarlegri virðisrýrnun, óðaverðbólgu, risavöxnum gengisfellingum og kjaraskerðingum, fjármálahruni, gjaldeyrishöftum (síðast frá 2008 til 2017) og almennt miklum óstöðugleika. Haft er eftir íslenskum bankastjóra að það sé skelfilegt að skulda í krónum. Hann veit það, því hann vinnur við að lána krónur til heimila og fyrirtækja á Íslandi ⎼ og bankinn græðir vel á því.

Og hvers vegna er skelfilegt að skulda í íslenskum krónum? Jú, það er mest vegna hás vaxtastigs, hvort sem er í verðtryggðum krónum eða óverðtryggðum. Þannig hefur það verið frá 1979.

Stýrivextir eru alltaf hæstir hér

Krónan er svo veik að Seðlabankinn þarf iðulega að styðja við hana, meðal annars með háum vöxtum og þúsund milljarða gjaldeyrisvarasjóði. Hávaxtastigið er því rótgróinn hluti krónuumhverfisins. Vísbendingar um þetta má sjá á myndinni sem hér fylgir.

Myndin sýnir eina rótina að hávaxtaumhverfinu á Íslandi, þ.e. stýrivexti Seðlabankans, sem hér eru bornir saman við stýrivexti seðlabanka hinna Norðurlandanna (Heimild: Skýrsla um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum, 2026).

Samanburðurinn nær yfir síðasta aldarfjórðunginn. Stýrivextirnir eru alltaf hæstir á Íslandi (rauða línan) ⎼ hvort sem er í góðæri eða kreppu og hvort sem verðbólgan er mikil eða lítil. Takið eftir því.

Á tímabilinu frá 2015 til 2020 var verðbólga til dæmis svipuð hér og á hinum Norðurlöndunum (nálægt 2,5 prósenta markmiði Seðlabankans) en samt voru stýrivextirnir hér miklu hærri, í kringum 5 prósent en um eða undir 1 prósent hjá frændum okkar. Svipað var uppi frá 1992 til 1998.

Stýrivextirnir eru eitt. Vextir íbúðalána og fyrirtækjalána eru svo 1,5 til 2,5 prósentustigum hærri en stýrivextir. Vextirnir sveiflast vissulega með verðbólgunni (lækkuðu til dæmis í kringum Kóvid-tímann, þegar allt lagðist í dvala).

En raunvextir lána (þ.e. nafnvextir umfram verðbólgu) eru iðulega hæstir hér á landi, oft þrisvar til fjórum sinnum hærri en meðaltal evrulandanna. Þess vegna þurfa Íslendingar að greiða íbúðir sínar minnst þrisvar sinnum á meðan evruþjóðirnar greiða sínar íbúðir tæplega 1,5 sinnum.

Að auki hefur þótt þörf á að styðja enn frekar við krónuna með víðtækum verðtryggingum í viðskiptasamningum fyrirtækja, í leigusamningum og í hvers kyns lánastarfsemi. Slíkt þekkist ekki í svo almennri notkun á öðrum gjaldmiðlasvæðum.

Peningastefnan er bæði óréttlát og ómarkviss

Frá 2001 höfum við búið við flotgengi krónunnar og verðbólgumarkmið, fyrirkomulag þar sem vaxtahækkunum er að auki beitt þegar verðbólga eykst. Þessi aðferð hefur sýnt sig að vera bæði ómarkviss og óréttlát í framkvæmd.

Hún leggur byrðarnar af verðbólgubaráttunni mest á yngra skuldugt fólk og minni fyrirtæki sem ekki geta tekið lán í erlendum gjaldmiðlum, en hlífir þeim betur settu sem skulda minna, sem og stórfyrirtækjum sem fjármagna sig með erlendum lánum. Efnafólk græðir líka á hávaxtaumhverfi krónunnar.

Þannig leggur peningastefna Seðlabankans ígildi skatts („verðbólguskatts“) á skuldug heimili og fyrirtæki með vaxtahækkunum þegar þarf að lækka verðbólguna, hvort sem orsakir hennar eru stríðsátök erlendis eða þensla vegna ferðamanna hér á landi.

Ef þetta væri kallað réttu nafni, sem er „skattur á skuldir fólks og fyrirtækja“, þá myndi þjóðin ekki láta bjóða sér þetta lengur.

Þetta er slæm aðferð með miklum tilkostnaði sem felst í töpuðum hagvexti og lægri kaupmætti skuldugra, sem skilar samt ekki nógu góðum árangri gegn verðbólgunni. Betri leiðir eru til.

Hvers vegna vilja atvinnurekendur halda í krónuna?

Atvinnurekendur hér á landi voru áður mun jákvæðari í garð evru, eins og algengast er meðal atvinnurekenda í Evrópu, enda lækkar hún viðskiptakostnað mikið. En þeir hafa breytt afstöðu sinni stórlega á síðustu misserum og vilja nú halda í krónuna. Hvers vegna?

Forysta Samtaka atvinnurekenda (SA) hefur breitt út þá afstöðu að laun á Íslandi séu orðin of há. Þjóðin hafi það of gott. Atvinnurekendur telja einfaldlega að besta leiðin til að lækka launastigið hér á landi sé gengislækkun krónunnar, með aðstoð Seðlabankans.

Án krónunnar þyrfti að semja við verkalýðshreyfinguna um frestun hækkana eða rýrnun kjara í djúpum kreppum, en það væri heldur erfiðara en með gengislækkunum (en auðvitað ekki ómögulegt, því hreyfingin er almennt ábyrg). Að þessu leyti gæti staða verkalýðshreyfingarinnar orðið sterkari í fastgengisumhverfi, hvort sem væri með evru eða tengingu krónu við aðra gjaldmiðla.

Atvinnurekendur telja möguleikann á gengislækkunum mikilvægari en að njóta lækkaðs viðskiptakostnaðar sem fylgir aðild að evru-umhverfinu.

Það þarf að frelsa þjóðina út úr núverandi krónuumhverfi

Með upptöku evru eru yfirgnæfandi líkur á að vaxtastigið hér á landi muni lækka umtalsvert, sem mun einnig greiða fyrir lækkun almenns verðlags, sem er það hæsta í Evrópu í dag. Hár íslenskur fjármagnskostnaður á stóran þátt í þessu háa verðlagi.

Lækkun vaxtastigs í átt að evru-vöxtum yrði risastór kjarabót fyrir íslenskt launafólk, mest fyrir ungt og skuldugt fólk og þau sem hafa lægri tekjur. Einnig fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og líka fyrir ríkissjóð og sveitarfélög sem borga alltof háa vexti af skuldum sínum. Flest yrði auðveldara.

Það þarf að frelsa þjóðina út úr krónuumhverfinu. Allt tal um mikilvægi krónunnar sem tryggingu gegn atvinnuleysi er mikið ýkt og tekur ekki tillit til mikils kostnaðar þjóðarinnar af stórum gengislækkunum.

Ég bendi líka á ítarleg rök Arnórs Sighvatssonar, fyrrverandi varaseðlabankastjóra, um galla krónunnar og kosti evrunnar í nýlegri grein (sjá hér). Reynslan segir að það verður alltaf mjög erfitt að ná vöxtum varanlega niður á viðunandi stig með krónunni – ef ekki ómögulegt.

Það þarf „Já“ á laugardag

Öruggasta leiðin að lægra vaxtastigi og meiri stöðugleika er líklega upptaka evru og til að láta reyna á það þarf „Já“ í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardag. Er það ekki gott viðskiptavit að kanna hvaða tækifæri bjóðast? Er ekki sjálfsagt að láta á það reyna hvort upptaka evru sé fær leið án þess að við töpum öðru sem okkur er kært og mikilvægt?

En ef sú leið reynist ekki fær þá er tímabært að brjóta upp núverandi skipan gjaldmiðilsmála okkar og fasttengja krónuna við evruna með vikmörkum (eins og Danir og Færeyingar gera) eða við körfu annarra mynta. Við erum sennilega með eitt versta mögulega skipulag gjaldmiðilsmála sem þekkist.

Er tilraunin með krónuna ekki fullreynd?