„Þess fleiri sem árin líða og þess fleiri sem þeir ágætismenn verða, sem hjer fá legstað, þess meir vex þessi reitur að tign og helgi. Og jeg bið þess, að hjer megi breyting frá hinum látna ná til þeirra, sem lifa, svo að þessi reitur megi vinna sitt verk til þjóðþrifa og þjóðarheilla.“
Þannig komst síra Gísli Skúlason, prófastur á Eyrarbakka, að orði þegar hann vígði þjóðargrafreitinn á Þingvöllum snemma árs 1940 er Einar Benediktsson skáld var jarðsettur þar.
Þessi áform hafa þó ekki gengið eftir en aðeins einn annar maður hefur verið lagður til hinstu hvílu í reitnum en bein Jónasar Hallgrímssonar skálds voru flutt til Þingvalla og grafin í reitnum 16. nóvember 1946. Sumir efast raunar um að þau bein séu yfirhöfuð Jónasar.
Frumkvæði að stofnun þjóðargrafreitsins kom frá Þingvallanefnd og formanni hennar, framsóknarmanninum Jónasi Jónssyni frá Hriflu. Fram kom í umfjöllun Tímans um málið í janúar 1940 að í Þingvallanefndinni hafði oft verið á það minnst að koma við á Þingvöllum nokkurskonar þjóðargrafreit, sem væri fyrir hina litlu íslensku þjóð, það sem Westminster Abbey er fyrir hina miklu ensku þjóð.
Horft til íslenskra afburðamanna
Í frumvarpi sem Jónas frá Hriflu og Haraldur Guðmundsson, Alþýðuflokki, lögðu fram á Alþingi 1946 kom fram að horft væri til íslenskra afburðamanna, karla sem kvenna. Engan mætti jarðsetja í reitnum nema 25 ár væru liðin frá andláti viðkomandi og að ekki hefði verið jarðsett í reitnum í a.m.k. fimm ár. Bera átti tillögur upp við ríkisstjórn sem ráðfærði sig við Þingvallanefnd. Væru þessir aðilar sammála átti að bera tillöguna upp á Alþingi sem þurfti að samþykkja hana með þremur fjórðu atkvæða. Frumvarpið fékk ekki brautargengi í þinginu.
Síðan hefur ekkert gerst og í grein í Tímariti Máls og menningar árið 2001 sagði Ágúst Sigurðsson frá Möðruvöllum:
„Hefur það og komið í ljós, að slíkur þjóðargrafreitur á ekki hljómgrunn með Íslendingum. Þegar aska fyrsta forseta lýðveldisins var ekki jarðsett í þessum garði 1952, má segja, að væri úti um hugmynd fyrrverandi formanns Þingvallanefndar."
Tómlætið í garð þjóðargrafreitsins má líka greina í vísnaflokknum Þjóðvísur á Þingvelli eftir Ingimar Erlend Sigurðsson sem birtist í Lesbók Morgunblaðsins síðla árs 2000. Þar yrkir skáldið um reitinn:
Tveim sem þjóðin tryggð við sleit,
tók hún óðfús grafarreit.
Ei er glóðin andans heit,
í þau ljóðhús fár einn leit.
Ítarlega er fjallað um þjóðargrafreitinn á Þingvöllum í Sunnudagsblaði Morgunblaðsins.
