Útflutningsgreinar eru líklegar til að njóta ábata af aðild að Evrópusambandinu og upptöku evru. Heimili og fyrirtæki eru líkleg til að njóta lægri vaxta og betri kjara hjá fjármálastofnunum vegna aukinnar samkeppni og valdar vörutegundir lækka í verði. Á móti kemur að einstaka atvinnugreinar gætu farið halloka í samkeppni og án íslenskrar peningastefnu þyrfti aðlögun hagkerfisins að fara í gegnum atvinnuleysi eða launalækkun þegar illa árar.
Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur svarað utanríkismálanefnd Alþingis níu spurningum sem nefndin beindi til hennar og varða efnahagsleg áhrif aðildar að Evrópusambandinu og upptöku evru. Fulltrúar Hagfræðistofnunar mæta fyrir nefndina eftir helgi til að kynna efni samantektarinnar. Hér að neðan verður greint frá helstu niðurstöðum.
Aukin samkeppni á fjármálamarkaði með tilkomu evru
Samkvæmt svörum Hagfræðistofnunar er upptaka evru talin hafa mest áhrif á íslenskt efnahagslíf og töluvert meiri áhrif en aðild ein og sér. Hugmyndin með evru er að greiða fyrir viðskiptum milli aðildarríkja þar sem hún auðveldar verðsamanburð og dregur úr áhættu í viðskiptum.
Skýrsluhöfundar telja að erlend fjármálafyrirtæki kunni að sýna Íslandi meiri áhuga ef hér er notuð sama mynt og því gæti samkeppni aukist á íslenskum fjármálamarkaði og kostnaður neytenda minnkað. Áhætta lífeyrissjóða og annarra fjárfesta minnkar líka þegar hægt er að fjárfesta á evrusvæðinu án gjaldeyrisáhættu.
Þá eru minni sveiflur í verðlagi og stöðugra raungengi sagðar liðka fyrir vexti nýrra útflutningsgreina og að ávinningurinn af greiðum viðskiptum við útlönd sé alla jafna meiri eftir því sem löndin eru minni. „Sameiginleg mynt ýtir þannig á ýmsan hátt undir hagsæld,“ segir í svörunum.
Á móti kemur að ekki verður hægt að laga peningastefnuna að íslenskum aðstæðum en nánar verður vikið að þeim þætti neðar í greininni.
Aukin samkeppni skili lægra vöruverði
Almennt er talið að aðild að ESB og upptaka evru skili sér í lægra vöruverði, þótt það sé ekki algilt. Til viðbótar við aukna samkeppni á fjármálamarkaði sjá skýrsluhöfundar fyrir sér að sameiginlegur gjaldmiðill verði til þess að erlendar verslanakeðjur sjái tækifæri hér á landi. Þá muni aukin netverslun og einfaldari verðsamanburður með nýjum gjaldmiðli efla aðhald með innlendu verðlagi.
Í svörunum segir að óljóst sé hvort sameiginlegur gjaldmiðill hefði áhrif á vöruverð en áhrifin á búvöruverð séu ljósari enda mætti flytja slíkar vörur til landsins án tolla og takmarkana við aðild.
Líklegt er að innflutningur á búvörum aukist og verði fjölbreyttari en áður. Magnið mun þó ráðast af samningum við ESB um sérstuðning úr ríkissjóði við íslenskan landbúnað. Ólíklegt þykir að flutt verði inn mikið af mjólk og rjóma enda ræðst innflutningur á slíkum vörum af flutningsþoli. Að sama skapi myndu séríslenskar vörur eins og skyr og lambakjöt halda sinni stöðu á íslenskum markaði.
Aðrar landbúnaðargreinar yrðu þó að búa við samkeppni að utan. Er vísað í fyrri úttekt Hagfræðistofnunar frá 2009 þar sem spáð var að verð á lambakjöti eða nautakjöti myndi ekki lækka við aðild að ESB en verð á mjólkurvörum, svínakjöti, kjúklingum og eggjum myndi lækka töluvert.
Skýrsluhöfundar telja ástæðulaust að óttast að afnám tolla og annarra hindrana skili sér ekki til neytenda og benda í því samhengi á að þegar tollar féllu niður á gúrkum, tómötum og paprikum árið 2002 hafi öll gjaldalækkunin endað í vasa neytenda, að því er best verður séð.
Matur á Íslandi er að jafnaði 53,5 prósentum dýrari á Íslandi en í meðaltali ESB ríkja. Er þá verið að vísa í strípað verð og ekki tekið tillit til kaupmáttar. Í Noregi er maturinn 32,6 prósentum dýrari, 7,2 prósentum dýrari í Svíþjóð og 10,3 prósentum í Finnlandi. Einhvern hluta má rekja til skattheimtu en í svörunum segir að ESB-aðild virðist líka hafa áhrif.
Bent er á að á 10. áratug síðustu aldar, þegar Svíþjóð og Finnland gengu í ESB, hafi hlutfallslegt verð lækkað um 25 til 30 prósent en á Íslandi og í Noregi hafi það ýmist hækkað eða lækkað um nokkur prósent. „Freistandi er að tengja muninn því að Finnar og Svíar gengu í Evrópusambandið, en Norðmenn og Íslendingar ekki.“
Vextir alltaf hærri á Íslandi
Við upptöku evru munu vextir lækka til samræmis við vexti á evrusvæðinu. Í svörunum kemur fram að verðbólga á Íslandi hafi að jafnaði verið hálfu prósentu meiri á Íslandi en á evrusvæðinu á árunum 2010 til 2020. Síðustu fimm árin hefur verðbólga á Íslandi að jafnaði verið einu prósenti hærri.
Þar af leiðandi hafa vextir verið hærri og gera skýrsluhöfundar samanburð á vöxtum húsnæðislána á Íslandi og á evrusvæðinu. Frá því íslenskar lánastofnanir fóru að bjóða óverðtryggð húsnæðislán hafa vextir af þeim alltaf verið hærri en á evrusvæðinu. Í tvígang hafa íslenskir komist nærri vöxtum í Evrópu, annars vegar árin 2011 og fram til 2012 og hins vegar á covid-tímabilinu, frá seinni hluta árs 2020 og fram á 2022.
Í febrúar á þessu ári voru vextir á óverðtryggðum lánum til húsnæðiskaupa að jafnaði 2,8 til 3,8 prósent í samanburðarlöndum en á bilinu 8,6 til 9,8 prósent hér á landi.
Gera má ráð fyrir því að við upptöku evru hækki húsnæðisverð fyrst um sinn þar sem eftirspurn eykst við lægra vaxtastig. En þegar fram í sæki muni húsnæðisverð fyrst og fremst endurspegla byggingarkostnað og lóðaverð.
Það verða sigurvegarar á meðan aðrir fara halloka
Áhrif ESB-aðildar og upptöku evru koma mismunandi niður á atvinnugreinum. Að mati Hagfræðistofnunar yrði innganga í ESB sérstaklega hagfelld fyrir útflutningsgreinar vegna aukinna viðskipta við útlönd. Í þeim geira má búast við aukinni fjárfestingu og eftirspurn eftir vinnuafli.
Að sama skapi er hætta á því að greinar sem í dag þurfa ekki að keppa við innflutning og gætu þurft að þola harðari samkeppni fari halloka. Í þeim hlutum hagkerfisins gæti eftirspurn eftir vinnuafli dregist saman. „Áhrifin á fyrirtæki ráðast að verulegu leyti af því hvort þau starfa í þeim hluta hagkerfisins þar sem uppgangur verður í kjölfar þess að Ísland tekur upp evru, eða í hinum hlutanum þar sem samkeppni eykst við útlönd,” segir í svörum Hagfræðistofnunar.
Baráttan í niðursveiflu verður erfiðari
Gjarnan hefur verið nefnt að hagsveiflur á Íslandi séu ekki í takti við hagsveiflur í Evrópu og því geri upptaka evru íslenska hagstjórn afar krefjandi. Í svörunum er bent á að með auknu vægi útflutningsgreina og minnkandi vægi sjávarútvegs gangi íslenska og evrópska hagkerfið meira í takt.
Sú staða getur sannarlega komið upp að íslenska hagkerfið lendi í vanda á sama tíma og betur árar í Evrópu. Við slíkar aðstæður myndi stefna Seðlabanka Evrópu ekki taka mið af íslenskum aðstæðum. Peningastefnan verður ekki lengur ákveðin hér á landi og ákvarðanir um stýrivexti verða teknar af Evrópska seðlabankanum. Hingað til hefur íslenska hagkerfið getað aðlagað sig með gengisbreytingum en við upptöku evru gæti aðlögunin brotist fram í auknu atvinnuleysi, minni atvinnuþátttöku, launalækkunum eða flutningi vinnuafls á milli landa.
Upptaka evru gerir sömuleiðis erfiðara að stilla hagkerfið af í gegnum fjármálastjórn hins opinbera, sem þýðir að mistök í opinberum fjármálum geta haft verri afleiðingar en ella. Stjórnvöld hverju sinni þurfa því að sýna mikinn aga og halda hallarekstri og skuldahlutfalli undir mörkum. Ein leið til að milda áhrifin af slíkum niðursveiflum er að koma upp öflugum sveiflujöfnunarsjóði í stað gjaldeyrisforða seðlabankans.
