Við félagarnir skelltum okkur í Smárabíó síðastliðið mánudagskvöld til að sjá stórmyndina Tróju frá árinu 2004 í leikstjórn Þjóðverjans Wolfgang Petersen með Brad Pitt í hlutverki Akkillesar, Peter O‘Toole sem Príamus konung og þá Eric Bana og Orlondo Bloom í hlutverkum sona hans, Hektors og Parísar. Það er vel til fundið hjá kvikmyndahúsunum að taka reglulega til sýningar klassísk stórvirki kvikmyndasögunnar og sérlega ánægjulegt að rifja upp kynnin af Tróju en söguefnið lærði ég um í mannkynssögutímum hjá Árna Indriðasyni í MR. Til grundvallar liggur Ilíonskviða Hómers sem við þekkjum í stórbrotinni þýðingu Sveinbjarnar Egilssonar, þar sem greint er frá atburðum á tíunda og seinasta ári Trójustríðsins. Og þó svo að kviður Hómers séu ekki áreiðanleg sagnfræðirit liggur fyrir að Trójustríðið átti sér stað. Borgina fann þýski kaupsýslumaðurinn Heinrich Schliemann á áttunda áratug nítjándu aldar og kviðurnar gegnsýra forngríska menningu (og raunar þá rómversku líka ef út í það er farið en Eneasi, ættföður Rómverja, er látið bregða fyrir í lok myndarinnar).
Brad Pitt var sérlega vel til þess fallinn að leika Akkilles í kvikmyndinni. Hann átti að vera hraustastur og fallegastur grísku kappanna en ákaflega stórbrotinn í kostum sínum jafnt sem löstum, örgeðja, uppstökkur og grimmur en líka tilkomumikill í sorg sinni, öruggur vinur vina sinna, viðkvæmur og brjóstgóður við lítilmagna. Ilíonskviða er og óður til karlmennsku, sómatilfinningar, hreysti og föðurlandsástar. Aldrei fyrr í bókmenntum heimsins höfðu djúp sálarinnar verið könnuð jafnvendilega. Líkt og þegar Príamus, hinn aldraði konungur Tróju, krýpur auðmjúkur í duftið til að fá framselt lík sonar síns, Hektors. Það er mögnuð sena í kvikmyndinni þar sem þeir mætast stórleikararnir, hvor sinnar kynslóðar, Prad Bitt (f. 1963) og Peter O‘Toole (f. 1932).
Fornöldin er allt um kring. Skoski leikarinn Brian Cox lék Agamemnon í stórmynd Petersens. Örlög hans þar eru ekki alveg í samræmi við Ilíonskviðu en harmleikur Æskýlosar, Óresteia, fjallar um heimför Agamemnons frá Tróju, þar sem eiginkona hans, Klýtemnestra, vegur hann í kerlög. Óresteia gekk fyrir fullu húsi á fjölum Þjóðleikhússins í vetur sem leið og þar fóru þau Hilmir Snær Guðnason og Nína Dögg Filippusdóttir á kostum í hlutverkum Agamemnons og Klýtemnestru.
Að skilja samhengið í tímans rás
Á dögunum voru fluttir í Ríkisútvarpinu tveir þættir Arthúrs Björgvins Bollasonar um þýsk-íslenska menntafrömuðinn Wolfgang Edelstein og framlag hans til íslenskra menntamála. Meðal þeirra breytinga gerðar voru á íslensku skólakerfi fyrir tilstilli Edelstein var að samþætta Íslandssögu, mannkynssögu, landafræði, félagsfræði og átthagafræði í eina kennslugrein sem kölluð yrði samfélagsfræði. Hugmyndin var sú að „kenna nemendum að leita þekkingar“ í stað þess að þeim væri „miðluð þekking“ eins og það var orðað.
Veturinn 1983–1984 risu harðvítugur deilur um þær grundvallarbreytingar sem gerðar höfðu verið á sögukennslu í skólum á grundvelli tillagna Edelsteins. Meðal þeirra sem lögðu orð í belg var Jónas Kristjánsson, ritstjóri DV. Hann sagði menntamálaráðuneytið hafa undangengna tvo áratugi reynt að færa sögukennslu í það form að hentaði þeim sem enga sagnfræði vildu sjá eða heyra. Þetta hefði í för með sér „fúsk og leiki“ sem gerði skólana óþolandi sæmilega vel greindu fólki en ekki yrði breitt yfir þá staðreynd að án fyrirhafnar næðist enginn árangur í námi ekki frekar en í starfi. Margir væru þó andvígir fyrirhöfninni.
Jónas var raunar sjálfur sagnfræðingur að mennt og lét þess getið í skrifum sínum hvað sagnfræðina áhrærði að þá yrði hún eðli máls samkvæmt alltaf undirlögð af ártölum og mannanöfnum. Hún væri óhjákvæmilega saga atburðarásar — samhengi í tímans rás — og aðeins til gagns sem samfelld heild en ekki sem bútasaga með löngum eyðum. Vissulega hefði atburðasaga tilhneigingu til að verða yfirstéttasaga. En hér væri verk að vinna í rannsóknum til að fylla inn í myndina, bæta til að mynda í sögu alþýðunnar og sögu kvenna. Hvað sem því liði yrði nemandinn að öðlast yfirsýn.
Að mati Jónasar ætti saga Íslands, ekki frekar en mannkynssaga eða landafræði, heima í samkrulli við það sem kallað væri samfélagsfræði og félagsvísindin raunar „að töluverðu leyti safn tískuhugmynda“ sem væru „sífelldum breytingum háðar“ eins og hann orðaði það. Greind börn og ungmenni gætu tekið við margfalt meiri sagnfræði en uppeldisfrömuðir álitu gerlegt. Hinir sem engan áhuga hefðu myndu hvort sem er aldrei geta útskýrt hver Jón Sigurðsson var, og gilti þá einu hvort kennsluhættirnir teldust nýmóðins eða gamaldags. Jónas vildi með öðrum orðum segja skilið við jafnaðarhugsjón flatneskjunnar.
Raunar held ég að hin nýja nálgun við sögukennsluna þar sem fornköppum og framvindu var vikið til hliðar fyrir samfélagsfræðisamkrull hafi umfram allt orðið til að drepa áhuga ungs fólks á sögu illu heilli.
Aftur til Trójuborgar
Ég tel að við séum í þessu tilliti lentir á miklu verri stað nú en þegar gagnrýnin reis sem hæst á sögukennsluna fyrir rúmum fjórum áratugum. Síðan þá hefur sögukennsla æ meira verið þynnt út (og raunar móðurmálskennsla einnig). Söguþekking er því hvörfum og sama er að segja um landafræðikunnáttu. Vanþekking á slíkum grundvallaratriðum getur verið háskaleg í margvíslegu tilliti og mér koma til hugar orð Fjölnismannsins Tómasar Sæmundssonar sem sagði að án sögunnar væru „mennirnir og þjóðirnar sem í myrkri“.
Farsæld á komandi tímum byggir að stórum hluta á þekkingu á fortíðinni; að menn standi traustum fótum í eigin menningu og sögu. Ekki dugir að taka fyrir þröngt afmarkaða hluta hennar eingöngu og fella undir félagsvísindaþrugl. Fyrir löngu er orðið tímabært að Íslandssaga, mannkynssaga og landafræði verði á nýjan leik sjálfstæðar greinar í skólakerfinu og fái þar meira rúm og verði teknar af meiri alvöru „í stað fúsks og leikja samfélagsfræðinnar“ eins og Jónas Kristjánsson orðaði það fyrir meira en fjórum áratugum. Og þar verður ekki einasta að gefa hetjum Íslendingasagna rúm heldur líka þeim mögnuðu fornköppum sem börðust um Trójuborg einhvern tímann á tólftu öld fyrir Krists burð og um voru samin ódauðleg kvæði sem marka í einhverjum skilningi upphaf okkar eigin menningarheims.
