Sigurður Sigurðsson skrifar:

Þegar rætt er um spillingu í íslenska stjórnkerfinu hneigist umræðan oftar en ekki í átt að hinu einstaka, hinu afmarkaða broti — ráðherrann sem sinnti ekki réttilega embætti sínu, nefndarmaðurinn sem tók of háar þóknanir, embættismaðurinn sem hvíldi of þægilega á þekkingarforréttindum sínum. Þessi framsetning er í senn nákvæm og villandi. Hún er nákvæm vegna þess að brot af þessum toga eru sannanlega til staðar. Hún er villandi vegna þess að hún lætur í veðri vaka að um sé að ræða frávik frá eðlilegu ástandi — einstaka epli sem rotnað hafa í hreinni körfu.

Hinn raunverulegi vandi er að karfan sjálf er gölluð. Til þess að skilja hvers vegna íslenskt samfélag glímir við viðvarandi innbyggða tregðu, hátt vaxtastig og kerfislæga vanvirkni þarf að færa sjónarhornið af einstaklingunum og yfir á sjálfa stofnanaumgerðina. Þar birtist mynd af lokuðu valdakerfi — fámennri elítu — sem starfar í skjóli formlegs lögmætis en stundar í raun skipulagða hagsmunavernd sem dregur allt samfélagið niður. Þegar starfsemi er skipulögð með þeim hætti að hún rænir kerfisbundið lífskjörum almennings, verður að kalla hana réttu nafni: Þetta er mafíustarfsemi í hvítflibbabúningi sem framin er gegn venjulegum Íslendingum.

Hagsmunanet sem er ofið í stofnanaumgerðina

Það sem oft er lýst sem „undirheimum valdsins“ í dægurmálaumræðunni er í raun mun jarðbundnara og þar af leiðandi hættulegra. Um er að ræða skipulagt hagsmunanet sem er ekki hliðlægt við hið formlegt  stjórnkerfi, heldur ofið beint inn í innviði þess. Þetta fyrirbæri er frábrugðið klassískri spillingu á þann veg að það þarf engin umslagsbréf undir borðið; engar laungreiddar þjónustur á bak við lokaðar dyr. Fjármagnsflutningarnir eru löglegir. Formið er rétt. Pappírarnir eru í lagi. Heimsóknir og fundir eru bókaðir samkvæmt dagskrá.

Andlit spillingarinnar á Íslandi er lögmætt í útliti en glæpsamlegt í afleiðingum. Kerfið virkar í gegnum skipulagðar takmarkanir á samkeppni um völd og áhrif. Þegar sami þröngi hópur einstaklinga getur skipað í opinberar nefndir, úthlutað ráðgjafasamningum, tilnefnt fulltrúa til stjórna ríkisfyrirtækja og lífeyrissjóða, og síðan aftur tekið við þessum sömu hlutverkum í öðrum birtingarmyndum innan kerfisins, myndast sjálfvirkt hringrásarvald. Þetta er nánast ómögulegt fyrir sjálfstæða sérfræðinga að komast inn í þetta lokaða net án þess að tilheyra réttum tengslahópi.

Á Íslandi hefur þetta ferli þróast á sérstæðan hátt vegna þriggja þátta sem styrkja hvern annan gagnkvæmt: fámennið, auðlindabyggður efnahagur og seigt pólitískt flokkakerfi þar sem hagsmunir stjórnmála og atvinnulífs hafa runnið saman. 

Þegar sömu hagsmunaaðilar geta haft áhrif á löggjöf um auðlindanýtingu, átt hlut í fjölmiðlum sem móta almenna umræðu, setið í stjórnum fjármálafyrirtækja og fjármagnað stjórnmálaflokka, er ekki lengur um að ræða eðlileg tengsl. Um er að ræða samtvinnað valdakerfi með mörgum andlitum, sem ver hagsmuni sína með skipulögðum hætti gegnum opinbera sjóði og lagalega umgjörð á kostnað almennings.

Kynslóðarlegur kostnaður samtryggingarinnar

Afleiðingar þessa lokaða kerfis eru ekki fræðilegar; þær birtast sem raunverulegur, mælanlegur og gríðarlegur fjárhagslegur skaði fyrir almenning, og þá sérstaklega yngri kynslóðir. Biðstofan sem margir standa í þegar kemur að því að koma undir sig fótunum í samfélaginu breytist of oft í efnahagslegan grafreit.

Íslenski húsnæðismarkaðurinn er fræðilega frjáls markaður sem lýtur lögmálum framboðs og eftirspurnar. Í raun er hann þröngt og stýrt leiksvið þar sem leikreglurnar eru settar af þeim sömu aðilum sem hagnast mest á óbreyttu ástandi. Lifeyrissjóðirnir, sem eiga lögum samkvæmt að vernda og ávaxta hagsmuni launþega til framtíðar, eru í auknum mæli uppspretta risavaxinna hlutabréfafjárfestinga sem keppa beint við þá sömu launþega á fasteignamarkaði í gegnum leigufélög og stórfelld uppbyggingarverkefni. 

Á sama tíma hefur verðtryggingin, sem upphaflega var kynnt sem neytendavernd á tímum óðaverðbólgu, breyst í skilvirkt tæki til að tryggja fjármálafyrirtækjum stöðuga og áhættulausa eignasöfnun með sjálfvirkri eignaupptöku á kostnað lántakenda.

Niðurstaðan er sú að ungt fólk á Íslandi stendur frammi fyrir gríðarlegum efnahagslegum þrýstingi: húsnæðisverð er með því hæsta sem gerist í Evrópu miðað við ráðstöfunertekjur, og vaxtastig eyðileggur alla möguleika á eðlilegri eignasöfnun millistéttarinnar. Þetta er ekki náttúrulögmál. Þetta er afleiðing skipulagðra og meðvitaðra ákvarðana sem hafa ítrekað gengið í þágu eigendaklasans og fjármálakerfisins á kostnað þeirra sem eru að reyna að byggja upp líf sitt frá grunni.

Stofnanir og réttarkerfi sem verndarskjöldur

Eitt þeirra fyrirbæra sem sjaldnast er rætt af hreinskilni er hvernig innlenda réttarkerfið og opinberar eftirlitsstofnanir geta ómeðvitað — eða meðvituð — starfað sem tæki til að vernda ríkjandi valdakerfi frekar en til að gæta jafnræðis og réttlætis. Innanlands ríkir ákveðin menning samtryggingar og þagnar sem verndar kerfið gegn utanaðkomandi gagnrýni. Þegar ráðgjafar, lögfræðingar og sérfræðingar eru ítrekað sóttir úr sömu lokuðu tengslanetunum, og þegar starfsframi þessara fagaðila er háður samþykki ríkjandi klíkna, þróast með tímanum sameiginlegur skilningur á því hverja skuli vernda.

Vegna þessarar innbyggðu samtryggingar er ljóst að íslenskir borgarar geta ekki treyst því að fá réttláta úrlausn eða raunverulegar leiðréttingar innan íslenska réttarkerfisins þegar kemur að stórfelldum hagsmunaárekstrum valdaelítunnar. Þegar brotin eru samofin sjálfri stjórnsýslunni, verður að líta út fyrir landsteinana.

Alþjóðlegir dómstólar og krafa um háar skaðabætur

Borgarar þessa lands eiga óskoraðan rétt á því að krefjast þess að þessi elíta í undirheimum valdsins borgi samfélaginu og einstaklingum háar skaðabætur fyrir þann fjárhagslega og félagslega skaða sem hún hefur valdið. Þar sem íslenska ríkisvaldið og dómstólar eru vanhæfir til þess að dæma í eigin sök, er eina raunhæfa leiðin sú að reka þessi mál fyrir erlendum og alþjóðlegum dómstólum.

Málshöfðun á alþjóðavettvangi — hvort sem það er í gegnum Mannréttindadómstól Evrópu, dómstóla EFTA eða sérstakar alþjóðlegar rannsóknarnefndir — er tækið sem borgararnir verða að grípa til. Skipulögð brotastarfsemi og hagsmunagæsla sem skaðar heila þjóð á undir högg að sækja gagnvart alþjóðlegum lögum um spillingu, samkeppnisbrot og mannréttindi. Með því að færa baráttuna á erlenda grundu er tryggt að málin verði dæmd af óháðum aðilum sem eru ósnertanlegir af íslensku klíkuveldi.

Til þess að knýja fram breytingar þarf innleiðingu á þremur samantvinnuðum kröfum:

1. Alþjóðleg málshöfðun og skaðabótakröfur: Skipulagður hópur borgara og hagsmunasamtaka verður að sækja háar skaðabætur fyrir erlendum dómstólum vegna kerfislægrar eignaupptöku og ólögmætrar takmörkunar á samkeppni.
2. Raunverulegt en ekki formlegt gagnsæi: Öll hagsmunatengsl, eignarhald, ráðgjafasamningar og nefndarsetur opinberra starfsmanna og kjörinna fulltrúa séu vistuð í einu samræmdu, leitanlegu og opnu gagnasafni.
3. Sjálfstæð rannsóknarheimild óháð lögreglukerfinu: Stofna þarf sérstakt rannsóknar- og saksóknaraembætti með erlendri aðkomu til að tryggja að flett verði ofan af fjárhagslegum tengslum og meintri mafíustarfsemi án þess að íslenskt venslanet geti stöðvað rannsóknina.

Lokaorð: Að þora að sjá

Það sem gerir þennan kerfislæga vanda svo þrálátan er sú staðreynd að lausnirnar eru ekki óþekktar. Erfiðleikarnir liggja í því að framkvæmd þeirra krefst þess að við hættum að biðja kerfið um leyfi til að leiðrétta sjálft sig. Breytingin mun ekki koma að ofan frá þingmönnum sem hafa öðlast völd sín í gegnum einmitt þetta sama samtryggingarkerfi.

Hún krefst þess að borgararnir taki málin í sínar eigin hendur, skipuleggi sig og sæki rétt sinn af hörku út fyrir landsteinana. Svartholið í íslenska stjórnkerfinu er til — það er mælanlegt í vöxtum, húsnæðisverði og spilltum tækifærum. Spurningin er eingöngu hvort við höfum kjark til að draga þessa elítu til ábyrgðar fyrir erlendum dómstólum, eða hvort við veljum áfram þá þægilegu blindu sem þögnin færir okkur.